ذكر « حاق » ماضى بجاى مضارع كه مناسب اين مقام است بواسطهء تأكيد و مبالغه است كه گويا بحقيقت عذاب ايشان را احاطه كرده .
وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ
و اگر بچشانيم و به بخشاييم ما آدمى را
مِنَّا
از نزد خود
رَحْمَةً
نعمتى از سعت مال و صحت بدن و اولاد و غير آن از نعمتهاى دنيوى
ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ
پس باز ستانيم آن نعمت را از او بواسطهء مصلحتى
إِنَّهُ لَيَؤُسٌ
بدرستى كه او هر آينه بسيار نااميد است از فضل الهى بواسطهء بيصبرى و عدم اعتماد بر كرم پروردگار عالميان
كَفُورٌ
بسيار ناسپاس است مر نعمت گذشته را .
وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ
و اگر بچشانيم و عطا كنيم آدمى را بوجه مصلحت نعمتى
بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ
بعد از سختى كه به او رسيده باشد مانند صحت بعد از سقم و غنى بعد از فقر وجه ايراد « مسته » قبل ازين ايراد يافت
لَيَقُولَنَّ
هر آينه گويد :
ذَهَبَ السَّيِّئاتُ
برفت بديها و مكاره
عَنِّي
از من و ديگر هرگز ضررى و ألمى به من نخواهد رسيد
إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ
بدرستى كه او هر آينه بسيار شادمان و نازان و فخر كننده است برين نعمت و اين فرح و فخر او را غافل ساخته از شكر بازاى آن نعمت .
إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا
استثناء متصل است از « الانسان » زيرا كه انسان معرف بلام افادهء استغراق مىكند و حاصل معنى اينست كه اگر عطا كنيم همهء افراد انسان را نعمتى پس از او سلب كنيم بتحقيق او نااميد از فضل الهى است مگر آن افراد انسان كه صبر و شكيبايى نمودند در محنت
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
و مواظبت كردند بر عملهاى نيكو يعنى شكر كردند بر نعمتهاى الهى
أُولئِكَ
آن گروه موصوف بصبر و شكر
لَهُمْ مَغْفِرَةٌ
مر ايشان را است آمرزش گناهان
وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ
و مزدى بزرگ كه أقل آن بهشت است .
آوردهاند كه كفار عرب از روى تعصب و عناد استهزاء و سخريه بآيات قرآنى ميكردند و بطريق اقتراح و تحكم از حضرت رسالت پناه صلّى اللَّه عليه و آله امورى چند