و بعد ازين حق تعالى نسخ حكم كرده فرمود :
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ
اينزمان بنا بر مصلحتها سبك و آسان گردانيد خداى تعالى بر شما جهاد را . هر چند اين آيه مقارن آيهء اولى است در كتابت و تلاوت ليكن اين معنى مانع در ناسخيت و منسوخيت نيست زيرا كه بينهما در نزول مدتى واسطه شده ، و مدار ناسخيت و منسوخيت بر ترتيب نزولى است نه ترتيب تأليفى
وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً
اشارتست بمصلحت تخفيف يعنى و دانست اينمعنى را كه امروز در ميان شما جمعى بهمرسيدهاند كه بصيرت و يقين ايشان ضعيفست و چنانچه بايد اقدام بر جهاد نميكنند . و چون در ميان اصحاب اقويا بسيار بودند لهذا « ضعفا » بضعف بدنى محول نگرديد ، و اگر « ضعفا » را به أعم از ضعف بدن و يقين حمل كنند گنجايش دارد .
فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ
پس اگر باشد از شما
مِائَةٌ صابِرَةٌ
صد كس صابر و شكيبا بر ميثاق جهاد
يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ
غالب گردند بر دويست كس از كفار
وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ
و اگر باشد از شما هزار كس
يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ
غالب شوند بر دو هزار كس
بِإِذْنِ اللَّهِ
بفرمان خداى تعالى و بنصرت او جل شأنه
وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
و خداى تعالى با صبر كنندگانست بمدد كارى و نصرت ، پس هر كه صبر كند ظفر يابد بنا برين اگر يك كس از اهل ايمان در جهاد از دو كس از اهل كفر بگريزد مرتكب گناه كبيره شده باشد ، وجه آنكه در هر يك از حكم سابق و لاحق دو مثال ايراد كرد تنبيه است بر اينكه حكم مذكور تغيير نيابد خواه قليل باشند مسلمانان و كافران و خواه كثير ، به شرط تفاوت مذكور .
مخفى نماند كه بنا بر آيهء كريمهء « 1 » «
فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ
» در اول حال حكم واجب بر مسلمانان اين بود كه در حين حرب با مشركين و كفار احدى از ايشان را بقيد اسر در نيارند بلكه تا مقدور باشد ايشان را بكشند
هامش
( 1 ) سورهء انفال ، آيهء 12 .