آنكه شما اى ذريت آدم نگوئيد يا براى آنكه نگويند ايشان بنا بر اختلاف قراء در اينكه
« أَنْ تَقُولُوا »
بصيغهء خطاب يا غيبت است ، و اگر « شهدنا » كلام ملائكه باشد يعنى چنين مىشود كه ملائكه گويند كه : ما شاهد شديم تا آنكه نگوئيد شما اى ذريت آدم يا آنكه تا نگويند ايشان
يَوْمَ الْقِيامَةِ
در روز قيامت و ميتواند كه
« أَنْ تَقُولُوا »
بتقدير « كراهة ان يقولوا » باشد يعنى پروردگار تو اخذ ميثاق كرد به جهت كراهت اينكه بگوييد يا بگويند ايشان در روز قيامت :
إِنَّا كُنَّا
بدرستى كه بوديم ما
عَنْ هذا غافِلِينَ
از اين اقرار و از دليل اين مقدمه بيخبران .
أَوْ تَقُولُوا
يا به جهت آنكه نگوئيد شما يا نكويند ايشان و يا به جهت كراهت اينكه نگوئيد يا نگويند ايشان :
إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا
جزين نيست كه شرك آوردند پدران ما
مِنْ قَبْلُ
پيش از زمان ما
وَ كُنَّا
و بوديم ما
ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ
فرزندان كوچك بعد از ترك پدران و ما بر آن بر آمديم تا بالغ گشتيم و تابع ايشان شديم
أَ فَتُهْلِكُنا
آيا پس هلاك ميكنى ما را و به آتش جهنم ميسوزانى
بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ
به آنچه كردند آن كجروان و بيراهان ، و حاصل حجت بر بنى آدم اينست كه پروردگار عالم خلقت شما را بر فطرت توحيد و اسلام نهاد و چنانچه عبد اللَّه بن سنان گويد كه : از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم كه : مراد از فطرت در قول حق تعالى كه فرموده : «
فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها
» چه چيز است ؟ امام عليه السّلام فرمود كه : مراد از اين فطرت توحيد و اسلام است كه حق سبحانه و تعالى بنى آدم را در أخذ ميثاق بر فطرت توحيد ايجاد كرد و در آن روز هم مؤمن و هم كافر برين فطرت مخلوق شدند پس بچه وجه ايشان فطرت اصلى خود را ضايع ساختند و كمند تقليد آبا و اجداد مشرك خود را در گردن عقل افكندند و به اختيار خود اختيار شرك و كفر نمودند ؟ درين صورت جز چشيدن مرارت عذاب چارهاى نيست و تشبث بغفلت و تابعيت آباء و اجداد نفعى ندارد .
وَ كَذلِكَ
و هم چنان كه بيان كرديم امر ميثاق را
نُفَصِّلُ الْآياتِ
تفصيل ميدهيم