اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ
و ياد كنيد خداى تعالى را چنانچه راه راست نمود شما را به اين مناسك عظيم يعنى بازاى هدايتى كه خداى تعالى شما را كرده ، شما ذكر خداى تعالى كنيد و از ياد او غافل مباشيد
وَ إِنْ كُنْتُمْ
أى و انه كنتم ، زيرا كه كلمهء « ان » مخففه از مثقله است بواسطهء لام «
لَمِنَ الضَّالِّينَ
» كه فارقست ميان « ان » مخففه از مثقله و ميان غير آن ، يعنى و بدرستى كه شأن اينست كه بوديد شما
مِنْ قَبْلِهِ
پيش از هدايت خداى تعالى شما را
لَمِنَ الضَّالِّينَ
هر آينه از جملهء گمراهان و جاهلان .
و در حديث آمده كه قريش ميگفتند كه : ما اهل حرم خدائيم و از حرم قدم بيرون نميگذاريم و بنا برين وقوف عرفات را به عمل نمىآوردند و افاضه از آنجا نمىنمودند ، حق تعالى در ردّ قول ايشان ميفرمايد كه :
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ
پس باز گرديد اى قريش از آنجا كه باز ميگردند همهء مردمان ؛ يعنى از مكه به عرفات برويد و از آنجا بعد از وقوف بمشعر الحرام بر گرديد ، بنا برين بازاى «
ثُمَّ أَفِيضُوا
» و افيضوا بدون لفظ « ثم » مناسب بود زيرا كه كلمهء « ثم » افادهء ترتيب و تعقيب مىكند و درين مقام مدخول « ثم » را ترتبى با ما قبل آن نيست . بنا بر اين على بن ابراهيم رحمه اللَّه تعالى روايت كرده كه «
ثُمَّ أَفِيضُوا
» مقدم است بر «
فَإِذا أَفَضْتُمْ
» و نزول قرآن اين چنين است كه « ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس فاذا أفضتم من عرفات » تا آخر آيه ، بنا برين كلمهء « ثم » بمعنى خود مستعمل است . و بعضى گفتهاند كه مراد از افاضه در «
ثُمَّ أَفِيضُوا
» افاضه از مشعر الحرام است بمنى چنانچه اول افاضه از عرفات است بمشعر ، و اينمعنى متبادر از لفظ « ثم » است و نيز مروى از حضرت صادق عليه السّلام است ، و درين صورت اين أمر عام است مخصوص بقريش نيست ، و بعضى گفتهاند كه : كلمهء « ثم » بواسطهء ترتيب لفظ نيست بلكه بواسطهء ترتيب رتبى است ، به اين معنى كه كلمهء « ثم » افادهء آن مىكند كه رتبهء افاضه از عرفات بمشعر بالاتر است از افاضه از مكه به عرفات
وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ