وَ مَنْ أَظْلَمُ
و كيست ستمكارتر بر خود
مِمَّنْ كَتَمَ
از آن كس كه بپوشد
شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ
گواهى را كه نزد او باشد از جانب خداى تعالى ، و آن شهادتست براى ابراهيم بر دين حنفيّه و برائت از دين يهوديت و نصرانيت ، مراد اين است كه احدى ستمكارتر از اهل كتاب نيستند كه اينچنين شهادتى را كه داشتند پوشانيدند و ابراهيم را بدين يهوديت و نصرانيت منسوب ساختند
وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
و نيست خداى تعالى بى خبر از آنچه شما ميكنيد از كتمان شهادت . و اين وعيد و تهديد است ايشان را .
تِلْكَ أُمَّةٌ
اين ابراهيم و اولاد او جمعى بودند كه
قَدْ خَلَتْ
بتحقيق رفتند
لَها ما كَسَبَتْ
مر ايشانراست آنچه كسب كردند
وَ لَكُمْ ما كَسَبْتُمْ
و مر شما راست آنچه كسب كردهايد
وَ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ
و پرسيده نخواهيد شد شما از آن چيزى كه بودند آنها كه ميكردند ، تكرير اين آيت به جهت تقرير و تأكيد ما سبق است ، و در ردّ زعم آنان كه در طباع ايشان افتخار باعمال آباء و اجداد قرار گرفته .
و بعضى گفتهاند كه آيت تأسيس است نه تأكيد زيرا كه مراد از امت مبالغه « 1 » انبيا بودند كه ابراهيم و اولاد آن حضرتند و مراد از امت در اين آيت اسلاف يهود و نصارى . هستند ، يعنى اين اسلاف يهود و نصارى قومى بودند كه بتحقيق رفتند مر ايشانراست اعمال ايشان و مر شما راست اعمال شما و احدى از عمل ديگرى پرسيده نميشود .
و در كتاب احتجاج از ابو محمد عليه السّلام روايت كرده كه جمعى از يهود به خدمت حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله آمده گفتند كه : بيت المقدس در مدت چهارده سال قبلهء تو بود - و در روايت من لا يحضره الفقيه است كه حضرت سيزده سال رو ببيت المقدس نماز ميكردند - و اينزمان ترك آن قبله كردى آيا آن حق بود يا باطل ؟ اگر حق بود اعراض از حق معقول نيست ، و اگر باطل بود پس بايد كه تو در اين مدت مديد متوجه بأمر باطل شده باشى ، حضرت در جواب فرمودند كه : هم توجّه بيت المقدس حق بود و هم توجه بكعبه چنانچه حق تعالى ميفرمايد كه :
هامش
( 1 ) - شايد صحيح « امت سابقه » باشد ، چه آنكه اشاره به « امة » در آيهء 134 است .