كه حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده كه هر كه سريرهء بفعل آرد حق او را ظاهر سازد خواه نيك باشد و خواه بد - از ابن عباس مرويست كه چون جبرئيل وحى بر حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله و سلّم خواندى پيش از آنكه وى آن را تمام كند آنحضرت آن را خواندى به جهت خوف آنكه مبادا فراموش كند حق تعالى آيه فرستاد كه .
لا تُحَرِّكْ بِهِ
مجنبان ايمحمد به قرآن
لِسانَكَ
زبان خود را قبل از اتمام وحى
لِتَعْجَلَ بِهِ
تا تعجيل كنى باخذ آن يا حفظ آن به جهت مخافت آنكه از خاطر تو برود و ميتواند بود كه اين فعل از آنحضرت نشده باشد و نهى از جهت آن باشد تا نكند .
إِنَّ عَلَيْنا
بدرستى كه بر ماست
جَمْعَهُ
فراهم آوردن سينه تو تا ياد گيرى
وَ قُرْآنَهُ
و اثبات قراءت آن بر زبان تو يا قرائت ما بر تو تا حفظ آن كنى زيرا كه ضامن تحفيظ اوئيم خوف فوت آن بر خاطر راه مده .
فَإِذا قَرَأْناهُ
پس چون بخوانيم آن را بر تو به زبان جبرئيل
فَاتَّبِعْ
پس پيروى كن
قُرْآنَهُ
خواندن آن را يعنى در عقب قرائت جبرئيل قرائت نماى و مطمئن ساز نفس خود را از خوف عدم حفظ آن كه ما ضامن تحفيظ اوييم .
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا
پس بدرستى كه بر ماست
بَيانَهُ
روشن كردن آنچه مشكل باشد بر تو از معانى آن - مرويست كه بعد از نزول اين آيه چون جبرئيل آيتى بر آنحضرت خواندى سر در پيش انداختى و چون قرائت تمام شدى و برفتى قرائت آن فرمودى و گفتهاند كه معنى فاتبع قرآنه اينست كه عمل نمائى به آنچه در اوست از احكام حلال و حرام بدانكه توسط آيه
لا تُحَرِّكْ بِهِ
تا بقوله
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ
ميان آيه سابق و لاحق به جهت تذكر نزول آن چيزيست كه در اثناى نزول سابق و لاحق از آنحضرت صادر شده بود و لهذا باز سر رشته سخن را بما سبق كشيده ميگويد كه .
كَلَّا
نچنانست ايگروه آدميان كه گمان بردهايد از عدم وقوع قيامت و عدم حشر و نشر و حساب در آن و به جهت اين تدبر و تفكر نميكنيد در قرآن
بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ
بلكه دوست ميداريد دنياى شتابنده و سريع الزوال را .
وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ
و دست بازميداريد از كار آخرة كه باقيست و حال آنكه كار بر عكس ميبايد كرد پس در بيان حال مردمان در آخرت ميفرمايد كه .
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ
رويها در آن روز يعنى در قيامت
ناضِرَةٌ
تازه و تابان يا مسرور يا شادان باشند مراد وجوه انبياء و اولياء و مؤمنانست كه حق تعالى رويهاى ايشانرا با نظارة و طراوت گرداند تا ملائكه و ساير خلايق بدان علامت بدانند كه ايشان فايزانند و مقربان درگاه سبحانى .
إِلى رَبِّها
بخداى خود
ناظِرَةٌ
نگرنده