دارد و توبه مؤخر سازد و گويد سوف اتوب فسوف اتوب زود باشد كه توبه نمائيم تا آنكه موت او را دريابد بر اسوء اعمال و اقبح افعال و يا فجور بمعنى كذبست .
يَسْئَلُ
مىپرسد از روى استهزاء و استبعاد
أَيَّانَ
كه كى خواهد بود
يَوْمُ الْقِيامَةِ
روز رستخيز بعد از آن بيان علامات حدوث قيامت مىكند كه .
فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ
پس آنهنگام كه خيره و متحير شود چشم از كثرت فزع و هول .
وَ خَسَفَ الْقَمَرُ
و تيره گردد ماه .
وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ
و جمع كرده شود آفتاب و ماه يعنى ايشان را با يكديگر جمع كرده در دريا افكنند و دريا بمجاورت آنها آتش گردد كما قال تعالى
وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ
گويند مراد جمع شمس و قمر است در ذهاب ضوء تا آنكه تاريكى عالم بر مردمان كامل گردد و هيچ نورى و روشنى در وى نماند هر كه در آنها نگرد مانند دو گاو سياه در نظر او آيد يا در طلوع آنها از مغرب .
يَقُولُ الْإِنْسانُ
گويد آدمى يعنى كافر مكذب
يَوْمَئِذٍ
در آن روز
أَيْنَ الْمَفَرُّ
كجاست جاى گريختن مانند قول كسى كه نوميد شده باشد از يافتن نعمتى .
كَلَّا لا وَزَرَ
نچنانستكه گريختن فايده دهد كافر را چه هيچ پناهگاهى نباشد ايشانرا .
إِلى رَبِّكَ
بسوى پروردگار تست نه غير او
يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
در آن روز قرارگاهى يعنى بمشيت خود مقر هر كسى بر حسب استحقاق از بهشت و دوزخ مقرر كرده پس مستحق بهشت را ببهشت درآورد و اهل دوزخ را بدوزخ .
يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ
و خبر داده شود آدمى
يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ
در آن روز به آنچه از پيش فرستاده از عملى كه كرده
وَ أَخَّرَ
و آنچه تاخير كرده از آن يعنى عمل نكرده از كردار خير و شر و يا آنچه مردمانرا بر آن داشته كه بعد از او بجاى آرند از طريقهء حسنه يا سيئه و يا به اول عمل و آخر آن و يا بتقدم معاصى و تاخير طاعات يا بر عكس يكى از اكابر فرموده كه گناه از پيش فرستى به جرأت و مال از پس بگذارى بحسرت گناه بتوبه نيست كن تا نماند و مال را به صدقه بده تا بماند .
بَلِ الْإِنْسانُ
نچنانست كه آدمى محتاج به انباء و اعلام باشد بلكه آدمى
عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ
بر نفس خود حجة و بينه است يعنى شاهد است بر افعال و احوال خود و دانا و بيناست .
وَ لَوْ أَلْقى
اگر القاء كند
مَعاذِيرَهُ
عذرهاى خود را يعنى هر چند گناه بيند بر خود عذر انگيزد و بدانچه در دفع او مقدور باشد چاره انديشد هم او گواه خود خواهد و عذرهاى دروغ و خيالهاى باطل خود خواهد دانست و لهذا هر چند عذرها انگيزد از وى قبول نخواهند كرد - منقولست كه ابو عبد اللّه عليه السّلام اين آيه را نقل فرمود و فرمود كه چه مىشود آدميرا كه عذر ميآورد براى مردمان بر خلاف آنچه خداى ميداند از اعمال او بدرستى