و به رسيدن به او يعنى بسراى آخرة و بعث
أُولئِكَ
آنگروه
يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي
نااميد خواهند بود از بخشايش من در روز قيامت
وَ أُولئِكَ
و آنگروه
لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ
مر ايشانراست عذابى دردناك يعنى بسبب كفر دايم به عذاب اليم و عقاب جحيم گرفتار خواهند شد قتاده گفته كه حق تعالى ذم قومى نموده كه برحمت او اميدوار نيستند و گفته كه اولئك يئسوا من رحمتى به اين مضمون ميان خوف و رجاييم تا خدا چكند و احتمال دارد كه اين آيه و ان تكذبوا تا اينجا راجع بقريش باشد بذكر پيغمبر ما و قريش و هدم مذهب ايشان و وعيد بر بدكارى ايشان پس معنى آنست كه ايقريش اگر پيغمبر مرا كه محمد است صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پس بتحقيق كه قوم ابراهيم و ساير امم سابقه كه قبل از شما بودند چون قوم نوح و هود و صالح تكذيب رسل كردند و از تكذيب ايشان مر پيغمبران را ضررى نرسيد بلكه مضرت بايشان عايد شده و همه مستاصل گشتند و به عذاب ابدى پيوستند از تكذيب شما حبيب مرا نيز چه زيان پس در خطاب قل سيروا فى الارض راجع به حضرت رسالتست باثبات توحيد و هدم شرك و ضعف قدرت غالبيت او سبحانه و ايضاح محبت و برهان بر صحت وقوع حشر و نشر و ثواب و عقاب
و بعد از آيات معترضه باز بسر قصه ابراهيم ( ع ) رفته فرمود كه چون ابراهيم قوم خود را بعبادت حق تعالى و توحيد او امر نمود و از عبادت اوثان نهى فرمود
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ
پس نبود جواب قوم او بعد از منع ايشان از بتپرستى و كسر بتان
إِلَّا أَنْ قالُوا
مگر گفتند بعضى از ايشان با بعضى كه
اقْتُلُوهُ
بكشيد او را
أَوْ حَرِّقُوهُ
يا بسوزانيد او را پس او را در آتش افكندند بطريقى كه در سورهء سابقه مذكور شد
فَأَنْجاهُ اللَّهُ
پس برهانيد خداى او را
مِنَ النَّارِ
از ضرر آتش و او را بر او سرد و با سلامة گردانيد و او را نجات داد
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه در اين رهانيدن
لَآياتٍ
هر آينه نشانهاى قدرتست از حفظ ابراهيم و ترك احتراق و رستن كل و ريحان از آتش
لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
مر گروهى را كه ميگروند چه ايشانند كه بتفحص از آن و تاويل در آن نفع ميگيرند
وَ قالَ
و گفت ابراهيم بعد از نجاة از آتش
إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ
جز اين نيست كه فراگرفتيد
مِنْ دُونِ اللَّهِ
بجز از خداى
أَوْثاناً
بتان را خدايان
مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ
براى دوستى ميان شما يعنى شما بت پرستان بيكدگر پيونديد و بر عبادت آنها اجتماع نماييد و با هم الفت گيريد بسبب آن همچنانكه مردمان بر مذهبى متفق ميشوند و آن سبب مودة و مصادقة ايشان ميگردد و اين دوستى شما همين در دنيا خواهد بود تا حين وفات