بگنجهاى كسرى و قيصر و اكنون چنين عاجز و درمانده شدهايم ، ما را خداى و رسولش جز غرور و فريب وعده ندادند . و چون گفتند طايفه و گروهى از منافقان كه : اى اهل مدينه شما را هيچ جاى مقام و استادن نيست اينجا ، باز گرديد و بخانههاى خويش رويد ، ابن عبّاس گفت : اين سخن جهودان گفتند منافقان را كه : شما را چه مهمّ است استادن براى محمّد و خويشتن را علف شمشير ابو سفيان و قريش گردانيدن ؛ باز گرديد و محمّد را با اينها گذاريد .
[ وَ يَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ ]
جمعى از ايشان آمدند و از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دستورى خواستند و ايشان بنو حارثه بودند ميگفتند كه : خانههاى ما نا استوار است ديوارى و درى و بندى ندارد ، خداى تعالى تكذيب ايشان كرد گفت : خانههاى ايشان نااستوار نيست يعنى استوار است ؛ ايشان نميخواهند مگر گريختن را ، و اگر درآيند بر ايشان از جوانب و كنارهاى مدينه و غارت و تاراج كنند آنگه از ايشان خواهند فتنه را يعنى كفر و شرك را [ لأتوها ] هر آينه بيايند به آن « 1 » يعنى كافر شوند و شرك آرند و بر آن كفر و شرك نيز مقام نكنند الّا اندكى ، و بيشتر مفسّران گفتند : در آن فتنه درنگ نكنند الّا اندكى يعنى همه كافر شوند به زودى و سرعت « 2 » . حسن بصرى گفت :
پس از كفر بمدينه مقام نكنند مگر اندكى ؛ آنگاه همه هلاك شوند . و
[ لَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ ]
بدرستى كه پيش از اين با خداى عهد كرده بودند كه نگريزند و پشت بر دشمن نيارند گفتند كه : اينان بنو حارثه بودند كه روز احد قصد كردند با بنى سلمه كه بگريزند چون آيت فرود آمد در ايشان كه
[ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا ]
ايشان بيامدند و با خداى عهد كردند كه مانند آن نكنند خداى تعالى با ياد ايشان داد آن عهد را و گفت :
عهد را كه كرده باشيد خوار مداريد كه آن را فرو نگذارند و از آن سؤال كنند .
هامش
( 1 ) - اين ترجمه مبنى بر قرائت [ لأتوها ] است بدون مدّ الف ، و اگر نه بايد از « ايتاء » بگيريم كه بمعنى دادن است ؛ ابو الفتوح ( ره ) گفته : « [ لأتوها ] به آن جا شوند و بكنند و بجاى آرند ؛ من قولهم : أتيت الامر اذا فعلته ، قرائت اهل حجاز بقصر الف است من الاتيان ، و ديگران خواندند[ لَآتَوْها ]من الايتاء ، يعنى بدهند » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) چنين گفته : «[ وَ ما تَلَبَّثُوا بِها إِلَّا يَسِيراً ]و بر آن كفر و فتنه نيز مقام نكنند الّا اندك و بيشتر مفسّران گفتند : معنى آنست كه از او فرو نايستند بل بشتابند به او و درنگ نكنند الّا اندك روزگار ، و حسن گفت : معنى آنست كه پس از كفر بمدينه الّا اندكى مقام نكنند آنگه عن قريب ايشان را هلاك كنند » .