، اولىتر است بمؤمنان از ايشان بنفس ايشان يعنى حكم او در ايشان است بر ايشان از آنكه حكم ايشان بر خود . مقاتل گفت : طاعت داشتن اوليتر است از طاعت داشتن يكديگر . ابن زيد گفت : رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سزاوارتر است بتدبير امّت ، و حكم او روانتر است بر امّت از حكم خداوند بر بنده . و گفتند :
معنى آنست كه رسول در امضاى احكام و اقامت حدود و فرمان دادن بر امّت اوليتر است از فرمان ايشان بر خود « 1 » ؛ براى آنكه مصالح دينى بدان تعلّق دارد و گفتند : براى آن فرمان رسول اوليتر است از فرمان ايشان بر خود كه رسول ايشان را با نجات خواند و هواى ايشان ايشان را با هلاك و دوزخ خواند ، عطا گفت : قرائت عبد اللّه عبّاس چنين است :
[ النّبىّ اولى بالمؤمنين و هو أب لهم ] .
آوردهاند كه عمر بن خطّاب بغلامى بگذشت كه او مصحفى در كنار داشت و ميخواند كه : النّبىّ اولى بالمؤمنين و هو أب لهم ، عمر گفت : اى غلام از مصحف ميخوانى ؟ - گفت : آرى ، گفت : حكّ كن ، او گفت : اين مصحف أبىّ است ، أبىّ را گفت : چرا چنين نوشتى ؟ - گفت : آنگه كه شما در بازار داد و ستد ميكرديد همّت من مصحف بود و طلب علم قرآن كردن .
[ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ ]
و زنان رسول مادران شمااند يعنى در تحريم ، بعضى مفسّران گفتند كه : سبب نزول اين آيت آن بود كه جماعتى منافقان گفتند : ما بال محمّد يتزوّج بنسائنا و لا نتزوّج بنسائه ؟ ! چرا او زنان ما را بزنى كند و ما زنان او را بزنى نكنيم ؟ ! و اللّه كه اگر او را وفات رسد ما زنان او را بزنى كنيم ، حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت : زنان رسول مادران شمااند يعنى نكاح ايشان بر شما حرام است ، دليل اين تأويل آنست كه زنى عايشه را گفت : يا أمّه ؛ اى مادر ، عايشه گفت :
لست لك بامّ انّما أنا أمّ الرّجال ؛ من مادر تو نيستم مادر مردانم ، و دليل بر آنكه امومت حقيقى نيست آنست كه مادر را در شرع حجاب نفرمودند از فرزندان ، و باتّفاق نشايد كه بيگانگان زنان رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بينند .
[ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ ]
و خداوندان رحم برخى ببرخى اوليترند در كتاب خداى ،
هامش
( 1 ) - نصّ عبارت ابو الفتوح ( ره ) اين است : « اولىتر است از آنكه ايشان بر خود » .