و منتشر در زمين يعنى بسى روزگار بر نيامد ميان اينكه آدم را بيافريد و فرزندانش بسيار شدند و در زمين پراكنده شدند و هر جائى براى خود وطن ساختند و از آيات و دلايل او آنست كه بيافريد براى شما هم از نفس « 1 » شما زنانى كه با ايشان آرام ميگيريد و ميان شما و ايشان محبّتى و مودّتى و رحمتى پديد كرد تا بر يكديگر شفقت مىبريد و گفتند كه : از نفس شما يعنى هم از آب شما و هم از جنس شما .
راوى خبر گويد كه : مردى بنزديك رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد و گفت : يا رسول اللّه مرا از كارى عجب است و آن جاى تعجّب است كه مردى و زنى كه هرگز يكديگر را نديده چون ميان ايشان مناكحتى رود و يك روز با يكديگر صحبت كنند چنان يكديگر را دوست دارند كه از آن عظيمتر نباشد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت : آن از قبل خداى تعالى است و اين آيت بر خواند .
[ إِنَّ فِي ذلِكَ ]
بدرستى كه درين آياتى و دلالاتى هست كسانى را كه انديشه كنند . و از آيات و دلالات او آفريدن آسمان و زمين است و اختلاف زبانها و لغتهاى شما از تازى و پارسى و هندى و رومى و اختلاف الوان شما از سياه و سفيد و سرخ و زرد و غيره ، و هر يكى بر رنگى ديگر و همه از يك پدر و مادر از آدم و حوّا ؛ بدرستى و حقيقت كه درين دلائلى هست عالميان را .
[ سوره الروم ( 30 ) : آيات 23 تا 26 ]
وَ مِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ( 23 ) وَ مِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ( 24 ) وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ( 25 ) وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ ( 26 )
و از آيات و دلالات او آنست كه شما را شب بديد كرد تا درو بخسبيد و بياراميد ، و روز بيافريد تا درو از پى روزى برويد و طلب معاش كنيد « 2 » بحقيقت درين آياتى و
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ مِنْ أَنْفُسِكُمْ ]يعنى از استخوانهاى پهلوى آدم و گفتند :
هم از آب شما و گفتند : هم از جنس شما » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ وَ مِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ ]اين از آن جمله است كه گفتيم انّ العرب تلفّ الخبرين لفّا فترمى بهما رميا ؛ ثقة بأنّ المخاطب يضع كلّا منهما موضعه ؛ عرب دو خبر مختلف بگيرد و بيندازد و در هم پيچيده چون داند كه مخاطب هر يك بجاى خود بداند نهادن ؛ تقدير آيت آنست كه : منامكم بالليل و ابتغاؤكم من فضله بالنهار » .