كه بر پارسيان غلبه كنند در مدّت هفت سال .
ابو عمرو شيبانى روايت كرد از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كه گفت : فارس را يك دو نطحه باشد يعنى پارس يك سرو « 1 » زند يا دو سرو ؛ آنگه ديگر دولت نبود ايشان را ، و روم ذات القروناند هر گاه كه قرنى بروند قرنى ديگر بيايند تا آخر روزگار
[ بِنَصْرِ اللَّهِ ]
يعنى مؤمنان شاد شوند بنصرتى كه خداى تعالى دهد روميان را بر پارسيان ؛ و او يارى كند آن را كه خواهد بحسب مصلحت ، و او عزيز است و غالب ؛ و با قهر و غلبه رحيم است و بخشاينده
[ وَعْدَ اللَّهِ ]
وعده داد خداى تعالى مؤمنان را بنصرت كردن روميان بر پارسيان وعده دادنى ؛ و او وعدهء خويش را خلاف نكند ، و ليكن بيشترين مردمان نميدانند كه خداى وعدهء خويش خلاف نكند . آنگه مذمّت كرد مردمان را به آنكه
[ يَعْلَمُونَ ]
ايشان به كار خويش در دنيا بينا و دانايند ظاهر زندگانى دنيا ميدانند و از باطن دنيا و سر انجام او و كار آخرت غافل و نادانند يعنى باسباب معيشت از تجارت و زراعت و صناعت و غير آن عالماند حسن بصرى گفت كه « 2 » : علم ايشان به جائى رسيده است در ظاهر دنيا كه اگر
هامش
( 1 ) - در برهان قاطع گفته : « سر و بضمّ اوّل و ثانى بواو كشيده مطلق شاخ را گويند خواه شاخ گاو باشد و خواه شاخ گاوميش و شاخ گوسفند و امثال آن » پس مراد به نطحه و شاخ زدن حمله كردن و خودنمائى و ابراز شخصيّت و نظائر آنست .
( 2 ) - سيوطى در الدّرّ المنثور متن عربى اين گفتار را چنين نقل كرده ( ج 5 ؛ ص 152 ) :
« و أخرج ابن المنذر و ابن أبى حاتم و ابن مردويه عن الحسن رضى اللّه عنه فى الآية قال : ليبلغ من حذق أحدهم بأمر دنياه أنّه يقلب الدرّهم على ظفره فيخبرك بوزنه و ما يحسن يصلّى » و نيز در آن كتاب گفته : « أخرج ابن جرير و ابن أبى حاتم عن ابن - عبّاس رضى اللّه عنهما[ يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا ]يعنى معايشهم متى يغرسون و متى يزرعون و متى يحصدون ، و اخرج ابن جرير و ابن المنذر و ابن أبى حاتم عن ابن - عبّاس رضى اللّه عنهما[ يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا ]يعرفون عمران الدّنيا و هم فى أمر الآخرة جهّال » و نيز از قتاده نقل كرده كه « يعلمون تجارتها و حرفتها و بيعها » و از عكرمه نقل كرده كه : « يعلمون معايشهم و ما يصلحهم » .
نگارنده گويند : گويا بزرگترين مصداق اين آيه در اين زمان تحقّق پيدا كرده است زيرا چون در اين زمان مادّيّت بسيار غلبه كرده و معنويّت بيش از اندازه مقهور و مغلوب شده است پس به همان نسبت نيز دنيا طلبان و مادّه پرستان دست از دين و مذهب برداشته و چنگ بدامن دنيا زدهاند و پير و هوا و هوس شدهاند از خدا ميخواهيم كه بلطف خود طرفداران دين و مذهب را كمك كند و بندگان خود را از اين خواب غفلت بيدار سازد و توفيق جمع نعمت دنيا و آخرت بايشان عطا كند و از افراط و تفريط در أمور معاش و معادشان نگاهدارد« دام سخت است مگر يار شود لطف خدا * ورنه انسان نبرد صرفه ز شيطان رجيم »