زمين « 1 » افكند تا اهل زمين او را دوست شوند و هر كرا دشمن دارد با او همين معامله كند .
آنگه گفت :
[ فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ ]
؛ ما اين قرآن را به زبان تو آسان گردانيديم و روان كرديم تا بشارت دهى متّقيان و پرهيزگاران را و بترسانى بوى گروه سخت خصومت را ؛ رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت : إنّ أبغض الخلق إلى اللّه الا لدّ الخصيم ؛ خداى تعالى از بندگان آن را دشمنتر دارد كه او سخت خصومت باشد . آنگه تهديد كرد كافران را و گفت :
[ وَ كَمْ أَهْلَكْنا ]
و بسا كه ما هلاك كرديم « 2 » پيش از ايشان گروهى و اهل روزگارانى كه از ايشان هيچ عينى و اثرى نماند اى محمّد هيچ كس از ايشان در حسّ تو ميآيد ؟ ! و هيچ كس را مىبينى ! ؟ يا آواز ايشان ميشنوى ؟ ! يعنى همه چنان هلاك شدند كه هيچ كس را از ايشان آواز نمىشنوند ايشان از اينان بمال و فرزند و عدد بيشتر بودند و خصومت ايشان سختتر بود حال آنان اينست ؛ حكم اينان و حال اينان همچنين باشد كه اينان ازيشان بهتر نيستند و بقوّت ازيشان بيشتر نيستند .
هامش
( 1 ) - كذا در نسخ معتمده و در تفسير ابو الفتوح ( ره ) ، و در بعضى نسخ « در دل اهل زمين » .
( 2 ) - مولى فتح اللّه ( ره ) در منهج الصادقين اين آيه را چنين تفسير كرده :
«[ وَ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ ]تخويف ايشانست و تسجيل رسول بر انذار ايشان يعنى بسا كه هلاك كرديم پيش از شما از اهل مكّه[ مِنْ قَرْنٍ ]از أهل زمانى يعنى در هر قرنى از قرون قومى از مشركان را هلاك ساختيم[ هَلْ تُحِسُّ ]هيچ مييابى و مىبينى [ منهم ] از آن هلاك شدگان[ مِنْ أَحَدٍ ]يكى را[ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ ]يا ميشنوى مرايشان را [ ركزا ] آواز پوشيدهء . [ ركز ] صوت خفىّ است و اصل آن مطلق خفىّ است و معنى [ ركز الرّمح ] اذا غيّب طرفه فى الارض و [ الركاز ] المال المدفون .
و خلاصهء معنى آنست كه :
چون عذاب بايشان فرود آمد همه مستأصل شدند نه از ايشان شخصى باقى مانده كه كسى او را بيند و نه آوازى كه كسى بشنود بلكه موكّل قهر إلهى با هيچكدام در نساخت و همه را بدست فنا در دام خمول و نسيان انداخت كأن لم يخلقوا ا و لم يكونوا ؛ با آنكه ايشان بمال و منال و عدد و عدد و خدم و حشم از اهل مكّه بمراتب در پيش بودند و خصومت ايشان بود و چون حال ايشان بر اين منوال بود پس مآل اينها نيز چنين خواهد شد و همچنين اعداى أهل البيت و أئمّهء هدى عليهم السلام كه با وجود استيلاى شوكت و حشمت و كثرت خدم و حشم و أموال و عدد و عدد أثرى و رسمى نماند بحيثيّتى كه قبور همهء ايشان مندرس شد و اصلا علامتى از علامات ايشان بر صفحهء روزگار باقى نماند ؛ و سيعلم الّذين ظلموا أىّ منقلب ينقلبون » .