راهيست بر دوزخ نهاده بمانند پلى تيزتر از شمشير و باريكتر از موى ؛ و بر آن صراط همه را گذر بايد كرد ، جمعى چون برق جهنده بگذرند ، و طايفهء چون باد وزنده ، و بهرى چون اسبان تازى ؛ ايشان ميروند و فريشتگان ميگويند : اللّهمّ سلّم سلّم .
خالد بن معدان گفت كه : اهل بهشت چون ببهشت رسند گويند : نه خداى تعالى ما را وعده داده بود كه گذر شما بر دوزخ باشد و ما دوزخ را نديديم ؟ ايشان را گويند كه :
شما بر دوزخ گذشتيد و دوزخ مرده بود « 1 » .
[ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا ]
پس برهانيم و نجات دهيم از دوزخ آن كسانى را كه پرهيزگار بودند ، و بگذاريم در دوزخ آنها را كه ستمكار بودند ، و پرهيزگاران مؤمناناند كه از سر اخلاص « لا إله إلّا اللّه » گفته باشند و در دل ايشان به مقدار جوى ايمان بوده باشد و ظالمان كافرانند ؛
[ وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ ]
انس مالك روايت كرد از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كه وى گفت : روز قيامت از دوزخ بيارند آن را كه « لا إله الّا اللّه » گفته باشد و در دلش مثقال ذرّهء خير باشد . چنين گفتهاند : كه ضحّاك گفت : از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خبرى به من رسيد كه من آن را منكر بودم ، برخاستم و از بهر آن حديث بمدينه آمدم در مسجد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دو حلقه ديدم و دو پير را ديدم كه پشت باز دادهاند پرسيدم كه : اينان كهاند ؟ - گفتند : يكى ابو سعيد خدرى است و ديگرى ابو هريره ، من ابو سعيد را گفتم كه : خبرى از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به من رسيده است و من در آن بشكّم و براى آن آمدهام تا بدانم كه آن رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفته است يا نه ؟ - گفت : آن خبر كدامست ؟ - گفتم : اينكه ميگويند كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفته است كه : انّ قوما يخرجون من النّار بعد ما صاروا حمما و فحما ؛ يعنى گروهى را از دوزخ بيرون آرند پس از آنكه ايشان از سوختگى انگشتى « 2 » شده باشند ، ابو سعيد خدرى اشارت كرد به گوش خود و گفت :
سمعت رسول اللّه و الّا صمّتا « 3 » كه خلقان در قيامت بر طبقات باشند بعضى آنان باشند كه بىحساب و كتاب ببهشت روند ؛ و آن پيغمبران باشند ، و ديگران را حساب كنند ؛ آن را كه حسنات بيش از سيّئات باشد ببهشتش برند و آن را كه مقابل باشد خداى تعالى
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) در تفسير آيه بتفصيل بيشتر پرداخته هر كه طالب باشد بتفسير او مراجعه كند .
( 2 ) - در برهان قاطع گفته : « انگشت بكسر ثالث زغال را گويند كه اخگر كشته شده است » .
( 3 ) - يعنى اگر نه چنين باشد پس هر دو گوش من كر باد .