و بخمر و زمر و فواحش مشغول شوند « 1 » .
ابو سعيد خدرى درين آيت از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كرد كه : اين از پس شصت سال باشد از هجرت من ، أمير المؤمنين على عليه السّلام گفت كه : اين آنگاه باشد كه بناهاى بلند كنند و بر آشيان منظور « 2 » نشينند و جامههاى مشهور پوشند ، وهب گفت :
[ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ ]
خلف شرّابون للقهوات ، لعّابون بالكعبات ، ركّابون للشّهوات ، متّبعون للّذّات ، تاركون للجمعات « 3 » ؛ مضيّعون للصّلوات ؛ ايشان كه اين أفعال كنند زود بود كه ايشان بغوايت و خيبت و نوميدى رسند و از ثواب أبرار نوميد باشند . عبد اللّه عبّاس گفت : غىّ نام واديى است در دوزخ كه اهل دوزخ از گرماى آن پناه با خداى دهند ، و آن جاى زانى مصرّ است و مدمن خمر و آكل ربا كه نزوع نكند و از ربا خوردن باز نايستد ، و جاى كسى كه در مادر و پدر عاقّ شود ، و كسى كه گواهى بدروغ دهد ، و زنى كه فرزندى را كه از شوهر وى نباشد بر شوهر خود بندد .
[ إِلَّا مَنْ تابَ ]
مگر آن كسى كه توبه كند ازين جماعت و عمل صالح كند كه آنان كه توبه كنند و كار خود را باصلاح آرند ايشان را ببهشت برند و بر ايشان به هيچ چيز ظلم نكنند ، و از ثواب مستحقّ ايشان چيزى باز نگيرند ، و ايشان را ببهشتهائى برند كه مقيم باشند در آنجا و جاويد مانند آن بهشتها كه خداى تعالى وعده داده است بندگان خود را بغيب يعنى آن را نديدهاند و از ايشان غايب بوده و
هامش
( 1 ) - اين عبارت ملفّق از چند كلام است كه در تفسير ابو الفتوح ( ره ) هست و نصّ عبارت او اين است :[ أَضاعُوا الصَّلاةَ ]نماز را ضايع كردند[ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ ]و بدنبال شهوتها رفتند ، گفتند : مراد جهودانند كه از فرزندان پيغمبران بودند ، نسبت بايشان داشتند و ليكن سيرت ايشان نداشتند . مجاهد و قتاده گفتند : در اين امّتاند .[ أَضاعُوا الصَّلاةَ ]يعنى نمازهاى فريضه رها كردند عبد اللّه مسعود و قاسم بن مجمره و ابراهيم گفتند : اضاعة الصلاة تأخيرش باشد از وقت خود . قرّة بن خالد گفت : يكى از جملهء رعاياى ضحّاك نماز ديگر را تأخير كرد تا نزديك بود كه آفتاب فرو شود ، ضحّاك اين آيت برخواند و گفت : اگر كسى نماز خود رها كند بر من بهتر باشد از آنكس كه ضايع كند[ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ ]مقاتل گفت :
آنانند كه نكاح خواهر پدرى روا دارند و حلال گويند ، كلبى گفت : مراد لذّاتست و شرب خمر . مجاهد گفت : اين آنگه باشد كه قيامت نزديك رسد و صالحان امّت محمّد بروند تا جاهلان بزنا و لواطه مشغول شوند » .
( 2 ) - در بعضى نسخ : « بر آسمان متصوّر » .
( 3 ) - در بعضى نسخ : « للجماعات » .