آنگه به غير آن ، آنگه بافعال خير بر سبيل عموم ، و گفته : اى آنان كه گرويدهايد و تصديق كرده نماز كنيد و در نماز ركوع و سجود تمام بجاى آوريد ؛ نافع گفت : مردى از اهل مصر عبد اللّه عمر را گفت : من پدرت را ديدم كه اين سوره بخواند دو جايگه سجده كرد يكى اينجا و ديگر آنجا كه گفت :
أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ
؛ پس اين سوره را تفضيل بود بر ديگر سورتها به اين دو سجده ؛ و اين از جملهء سجدههاى سنّت است كه سجدهء فريضه بنزديك اهل شيعه « 1 » در چهار سوره بيش نيست الم تنزيل ، و حم سجده ، و النّجم ، و اقرأ « 2 »
[ وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ ]
خداى خود را پرستيد و خيرات و مبرّات كنيد و كارهاى نيكو تا باشد كه فلاح يابيد و ببهشت باقى و جاويد برسيد ، عبد اللّه عبّاس گفت كه : [ خير ] صلة الارحام و مكارم الاخلاق است يعنى به آنچه ميكنيد از طاعت و عبادت ؛ بواجب به تنهائى اقتصار مكنيد خيرات و مبرّات و صالحات ديگر نيز كه واجب نيست بل سنّت است بر آن زيادت كنيد ، و بر اعمال خود توكّل مكنيد اگر فلاح و ظفر ميجوئيد .
[ وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ ]
و در راه خداى جهاد كنيد با دشمنان دين و با نفس بازكوشيد در منع كردن و بازداشتن از هوى و مراد ، و جهاد كردن با نفس بزرگترين جهادست چون نفس بزرگترين دشمنى باشد كه أعدى عدوّك نفسك الّتى بين جنبيك ؛ جهاد با وى نيز بزرگترين جهاد باشد ؛ و رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى اين معنى فرمود كه : رجعنا من الجهاد الاصغر الى الجهاد الاكبر
[ حَقَّ جِهادِهِ ]
سزاى جهاد كردن وى ؛ يعنى چنان كه واجب باشد و بر بليغترين وجهى باشد بر حسب جهد و طاقت . عبد اللّه مبارك گفت :
[ حَقَّ جِهادِهِ ]
جهاد نفس باشد
[ هُوَ اجْتَباكُمْ ]
او شما را برگزيد براى دين خود و بر شما در دين حرجى و شكّى ننهاد و نكرد بلكه دين سهل و آسان است باضافت با تكاليف بنى اسرائيل كه تا ايشان يكديگر را نكشتند توبهء ايشان قبول نبود عبد اللّه عبّاس را از اين آيت پرسيدند گفت : مراد آنست كه خداى تعالى بندگان را از گناه خلاصى داد بكفّارت ، و بعضى گفتهاند كه : مراد آنست كه اوقات نماز بر شما
هامش
( 1 ) - نظير اين تعبير در مجلّدات سابق نيز گذشته است .
( 2 ) - يعنى سورة العلق كه مصدّر و مفتتح بكلمهء « اقرأ » است .