آنست ببازى نيافريديم ، براى منافع خلقان آفريديم تا ازو نفع گيرند دينى و دنياوى ، و درو نظر كنند و بصانع و آفريدگار وى رسند و وى را بدانند .
[ لَوْ أَرَدْنا
« 1 »
]
اگر ما خواستيمى تا آن را ببازى گيريم ببازى گرفتيمى از نزديك قدرت و توانائى خود چنان كه جز از ما كسى را بر آن اطّلاع نبودى . و گفتند كه : اين ردّ است بر كسانى كه خداى را فرزند گفتند و مراد به [ لهو ] فرزند است يعنى اگر ما زنى گرفتيمى يا فرزندى از نزديك خود گرفتيمى ؛ نه از آدميان چون مريم و عيسى و غير آن ، اگر اين كرديمى كه فرزند گرفتيمى ؛ ليكن نكرديم كه اين معنى بر ما روا نيست
[ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ ]
بلكه ما حقّ را بر باطل زنيم و جدّ را بر لهو غالب گردانيم و بجدّ لهو را نيست گردانيم و باطل را پست كنيم ؛ چون بنگرى باطل نيست و ناچيز گردد ، و اين بر سبيل تشبيه و تمثيل است يعنى حجّت ما شبهت مبطلان را چنان غالب و قاهر گردد كه اگر مجسّم شود بر مغز او آيد و دماغ وى را باطل كند و دمار از وى برآرد . آنگه كافران را گفت كه : شما را ويل است از آنچه شما صفت ميكنيد خداى را و بر وى روا ميداريد از زن و فرزند و لعب و لهو
[ وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ]
و هر كس كه در آسمان و زمين است خداى راست و ملك و ملك اوست و در دست تصرّف اوست تا چنان كه خواهد ميدارد و ميگرداند و آنان كه نزديك وىاند از فريشتگان مقرّب بمعنى رفعت و منزلت نه بمعنى قرب مسافت ؛ ايشان بشرفى و منزلتى كه نزديك خداى تعالى دارند از عبادت و بندگى او سركشى و گردنكشى نميكنند ؛ و از عبادت او خسته و ملول نميشوند ، خداى را در شب و روز « 2 » تسبيح ميگويند ، و ذات مقدّس او را از آنچه لايق
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً ]اگر ما خواستمانى تا آن را ببازى گرفتمانى از نزديك خود گرفتمانى چنان كه جز ما را بر آن اطّلاع نبودى . چنان نكردمانى كه كسى بديدى يا بدانستى . مجاهد و قتاده گفتند : [ لهو ] بلغت يمن زن باشد و حسن و طاووس همين گفتند : عبد اللّه عبّاس گفت : [ لهو ] فرزند باشد براى آنكه مردم را بر او لهو باشد[ لَاتَّخَذْناهُ ]يعنى اگر ما زنى گرفتمانى يا فرزندى على زعم من زعم ذلك از نزد خود گرفتمانى نه از آدميان چون مريم و عيسى و جز ايشان ؛ و بمعنى آيت هر دو لايق است » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ ]بشب و روز تسبيح ميكنند و ايشان را فتورى و سستئى نباشد ؛ و نصب ليل و نهار بر ظرف است » .