و چنان كه اهل كتاب را كتاب داديم يعنى توراة و انجيل فرو فرستاديم همچنين فرو فرستاديم به تو قرآن را در حالتى كه حكمتى است به زبان عرب و بعضى گفتهاند :
يعنى دينى عربى و براى آن عربى خواند دين را كه برسول عربى فرستاد
[ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ ]
و اگر تو متابعت ايشان كنى و پسر و هواى ايشان باشى در باب دين يا در كار قبله « 1 » بعد از آنكه علم و حجّت به تو آمد ترا از خداى و عقاب وى هيچ حامى و نگاهدارندهء نباشد
[ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا ]
سبب نزول اين آيت آن بود كه عبد اللّه بن أبى أميّه و جماعتى مشركان گفتند كه : اين چه پيغمبر است كه او را زن بود و فرزند ، و هم بر آن جمله كه ما را حاجت و شهوت بود ويرا نيز بود چرا فريشته نيست يا بطبع فريشتگان نيست ؟ ! حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت : ما پيش از تو پيغمبران را فرستاديم و ايشانرا زنان و فرزندان داديم همه همچو تو آدمى بودند و شهوانى « 2 » و ايشانرا زنان و فرزندان بودند
[ وَ ما كانَ لِرَسُولٍ ]
جواب كافرانى است كه ايشان اقتراح معجزات كردند بر سبيل تعنّت ؛ گفت : هيچ پيغمبرى را نبود كه آيتى و معجزتى آرد مگر بفرمان خداى
[ لِكُلِّ أَجَلٍ ]
هر أجلى و وقتى را نوشتهء هست يعنى أعمار بنى آدم بر لوح نوشته است ضحّاك گفت : اين مقلوب است و تقدير آنست كه :
لكلّ كتاب أجل ؛ هر نوشتهء را وقتى است كه چون بآنوقت رسد آنچه نوشته باشد « 3 » در وجود آيد آنگه بيان كرد كه : همهء نوشته بر يك حدّ نماند بهرى آن بود كه بماند و بهرى آن بود كه محو كند و بجاى آن چيزى ديگر ثبت كند
[ يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ ]
« 4 » بسترد خداى آنچه خواهد از آجال و ارزاق و بنويسد آنچه خواهد و
هامش
( 1 ) ابو الفتوح ( ره ) گفته : « در متابعت اهواء خلاف كردند كه درو چه معنى بود بعضى گفتند : فى شأن القبلة و بعضى فى باب الملة » .
( 2 ) در اقرب الموارد گفته : « الشهوانىّ ذو الشهوة و الانثى شهوى ج ؛ شهاوى و الشهوان الشهوانىّ » و در منتهى الارب گفته : « شهوان مرد خواهان و آرزومند ، شهوانىّ مثله ، شهوى مؤنّث شهاوى على فعالى جمع » پس معلوم شد كه « شهوانى » بفتح شين و سكون هاء است و بمعنى صاحب شهوت مىباشد .
( 3 ) در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « نوشته باشند » .
( 4 ) ابو الفتوح ( ره ) چون در اينجا مطالب بسيار سودمند و محّققانهء ايراد فرموده