كردند بر تفضيل فريشتگان بر پيغمبران و گفتند : خلايق از مكلّفان سه جنساند فريشتگاناند و آدميان و جنّيان ؛ و اين معتمد نيست براى آنكه حقّ تعالى در آيت اكرام و تفضيل جملهء بنى آدم گفت و ما نگفتيم كه : جملهء آدميان از فريشتگان بهترند گفتيم كه : پيغمبران از فريشتگان بهترند ، كلبى گفت : بنى آدم مفضّلاند بر هر چه خداى تعالى آفريد مگر طايفهء از فريشتگان و آن جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل و جماعتى كرّ و بياناند . زيد اسلم گفت در اين آيت كه : فريشتگان خداى را گفتند :
بار خدايا تو بنى آدم را در دنيا انواع نعمت دادى كه از آن ميخورند و تنعّم و تمتّع ميكنند ما را عوض آن در آخرت بده ، خداى تعالى گفت : من فرزندان آدم را كه خلقته بيدى ؛ تولّاى خلق او به خود « 1 » كردهام برابر نكنم با آنان كه ايشان را گفتم :
بباشيد « 2 » ؛ ايشان ببودند « 3 » و روايت كردهاند كه از ابو هريره پرسيدند اين آيت را ؛ او گفت : المؤمن أكرم على اللّه من الملائكة الّذين عنده ؛ مؤمن بر خداى تعالى گرامىتر است از آن فريشتگان كه بنزديك اويند .
[ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ]
ياد كن اى محمّد روزى را كه ما دعوت كنيم و بخوانيم هر قومى را با امام خود « 4 » .
تا مراد به اين امام كيست « 5 » ؟
مجاهد و بعضى مفسّران گفتند كه : مراد رسول است ، ضحّاك گفت : كتاب است
هامش
( 1 ) - در غالب نسخ و در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « به خودى خود » و آن ترجمهء : خلقته بيدى » است .
( 2 ) - اشاره بلفظ « كن » است يعنى به اين خطاب و فرمان چنان كه در آيهء« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »يعنى آن را كه بدست خود مباشر خلقتش بودهام با آن كسانى كه بدست خود مباشر خلق ايشان نبودهام برابر نكنم .
( 3 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) باضافهء : « و اين قول آن كس باشد كه تفضيل پيغمبران گويد بر فرشتگان جز كه اين را تأويل بايد كرد تا مستقيم شود چه ظاهر حديث مشوّش است » .
( 4 ) - در بعضى نسخ باضافهء « يا نسبت كنيم هر گروهى را به او و بازخوانيم ايشان را با او » .
( 5 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « مفسّران خلاف كردند در آنكه مراد به [ إمام ] چيست ؟
مجاهد و قتاده گفتند : يعنى پيغمبرانشان ، و اين قول روايت كردهاند از أبو هريره از رسول ( ع ) ، و ابو صالح و ابو نضره و ضحّاك گفتند : بكتابهم الّذى أنزل عليهم ؛ به آن كتاب كه خداى بايشان فرستاده باشد ؛ جهودان را بتوراة ، و ترسايان را بانجيل ، و مسلمانان را به قرآن ، حسن - بصرى و أبو العاليه گفتند : بأعمالهم ؛ بعملهاءشان كه كرده باشند ، و اين روايت عوفى است از عبد اللّه عبّاس كه او گفت : أى بما عمل و أملأ فكتب عليه . آنچه كرده باشند و املا كرده و فرشتگان برو نوشته ؛ قتاده گفت : بنامهء عملشان ؛ و دليل اين تأويل قوله فى سياق الآية : فمن أوتى كتابه بيمينه ، و نظيرها قوله : و كلّ شىء أحصيناه فى إمام مبين ؛ نامهء عمل را امام خواند .
ابو هريره روايت كرد از رسول عليه السلام ( تا آخر ) » .