و بحقيقت ما فرزندان آدم را گرامى كرديم و بزرگ گردانيديم بعقل و نطق و تميز و صورت نيكو و قامت راست و تدبير امر معاش ، و به آنكه ايشان را مسلّط كرديم بر آنچه در زمين است ؛ در بيابان بر حيوانات و چهارپايان ، و در دريا بر كشتىها ؛ چنان كه بيان اين كرد و گفت :
[ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ]
ايشان را برداشتيم در بيابان و خشگى بر چهارپايان و در درياها بر كشتيهاى روان تا هر كجا كه خواهند بتجارت ميروند و برايشان آسان باشد ، و روزى كرديم ايشان را از طعامهاى لذيذ ، و از شرابهاى پاكيزهء خوش و خوشگوار ، و از انواع حلواها و شيرينيها ، و تفضيل داديم « 1 » ايشان را بر بسيارى از آنان كه ما آفريديم تفضيل دادنى ، گروهى به اين آيت استدلال
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : ( ج 4 چاپ اوّل ؛ ص 368 ) : «[ وَ فَضَّلْناهُمْ ]و تفضيل داديم بنى آدم را[ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا ]بر بسيارى از آنكه ما آفريدهايم فضل دادنى ؛ گروهى به اين آيت استدلال كردند بر تفضيل فرشتگان بر پيغمبران ؛ گفتند : خلايق مكلّفان سه جنسند فرشتگان و آدميان و جنّيان ، اگر پيغمبران را فضل بودى بر فرشتگان نگفتى[ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا ]گفتى [ على من خلقنا ] أو [ على جميع من خلقنا ] و اين معتمد نيست براى آنكه حق تعالى در آيت اكرام و تفضيل جملهء بنى آدم گفت و ما نگفتيم : همهء آدميان از فرشتگان بهترند و انّما پيغمبران عليهم السلام كه از فرشتگان بهترند دگر آنكه اگر تسليم كنيم كه براى آن[ عَلى كَثِيرٍ ]گفت تا فرشتگان از او بدر شوند گوئيم : در اين تفضيل بر فرشتگان مراد آدميان باشند كه نه پيغمبرند و پيغمبران در تفضيل بر فرشتگان مستثنىاند بادّلهء ديگر ، و جواب معتمد از اين آنست كه : مراد بلفظ [ كثير ] عموم و جمله است چنان كه گويند : كثيرا ما يعمل فلان كذا ، و كثيرا ما يقول كذا ؛ چون عادت او آن باشد كه آن كند و آن گويد هميشه ؛ و الدّليل على هذا قوله تعالى : هل أنبّئكم على من تنزّل الشياطين ( الى قوله ) و أكثرهم الكاذبون ، و مراد جملهء شياطيناند و عكس هذا قولهم : انّ فلانا لقليل - النّظير ، و قلّما رأيت مثله ؛ أى عديم النظير ؛ و ما رأيت مثله ، كلبى گفت : بنى آدم متفضّلاند بر هر چه خدا آفريد مگر بر طايفهء فرشتگان و آن جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل است و جماعتى كرّ و بيان و اين قول بر آن تأويل باشد كه مراد به[ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ ]آدميانى باشند كه پيغمبران از ايشان مستثنى باشند » .