خداى تعالى گفت كه « 1 » : او را به مسجد اقصى بردم ؛ و نگفت : او را به آسمان بردم ، كه اگر در اوّل بار چنين گفتى ؛ تعجّب ايشان بيش بودى و در تكذيب مبالغت بيشتر كردندى ، اوّل گفت در اين سوره كه : او را به مسجد أقصى بردم ، چون در دل ايشان قرار گرفت حديث معراج و آنكه او به آسمان شد و بعرش نزديك شد در سورة النّجم بگفت فى قوله :
ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى . فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى
.
هامش
( 1 ) ابو الفتوح ( ره ) گفته : « اگر گويند : خداى تعالى گفت :[ أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى ]؛ گفت : او را به مسجد أقصى بردم ؛ نگفت : او را به آسمان بردم ؛ [ چرا ] ؟ - جواب آنست كه گوئيم : ابتداى معراج اسراء بود به مسجد أقصى ؛ از آنجاش بمعراج بر آسمان بردند و اگر اوّل بار گفتى : او را به آسمان بردم ايشان را تعجّب بيش بودى و در تكذيب مبالغت بيشتر كردندى ؛ اوّل گفت در اين سورت - ( مراد سورهء اسراء است كه مطابق رسم الخطّ قديم چنين نوشته شده است و اينكه در نسخ چاپى ( جلد سوم پنج جلدى ؛ ص 323 ؛ س 30 و جلد ششم چاپ دوّم ؛ ص 281 ؛ س 17 ) .
« صورت » بصاد چاپ شده است از اشتباهات كاتبان است كه مصحّحان نيز بغلط بودن آن متوجّه نشدهاند . ) - كه : او را به مسجد أقصى بردم ، چون اين در دلشان قرار گرفت حديث معراج و آنكه او به آسمان شد و بعرش نزديك شد در سورهء و النّجم بگفت فى قوله[ ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى . فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى ]» .
مولى فتح الله ( ره ) در منهج الصادقين در همين جا گفته : « و به جهت فرط جهالت و غوايت قريش بود كه حق تعالى اوّل فرمود كه : محمّد ( ص ) را به مسجد أقصى بردم ، و نگفت : به آسمان بردم ؛ چه اگر در اوّل بار چنين گفتى تعجّب ايشان بيشتر بودى و در تكذيب مبالغه بيشتر ميكردند ؛ اوّل در اين سوره فرمود كه : او را به مسجد أقصى بردم ، و چون بأمارات و علامات مذكوره تجويز آن كردند حديث معراج و بردن او را به آسمان و بعرش نزديك گردانيدن او را در سورهء و النّجم بيان فرمود كما فى قوله :فَتَدَلَّى . فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى ».
نگارنده گويد : نظير اين تحقيق نفيس است آنچه محقّق جليل آقا محمّد على كرمانشاهى ( رضوان اللّه عليه ) در جواب سؤالى كه نسبت به اين عبارت دعاى ندبه « و سخّرت له البراق و عرجت بروحه الى سمائك » از او شده نوشتهاند و عبارت سؤال و جواب اين است :
« سؤال - در دعاى ندبه مسطور است كه [ و عرجت بروحه الى سمائك ] و حال آنكه ما بعروج جسمانى قائليم توفيق ميان هر دو را بيان فرمائيد ؟ جواب - آنچه بخاطر داعى ميرسد آنست كه حضرت جهت توافق ميان مذهب متكلّمين و حكما چنين فرموده و متّفق عليه على المشربين را بيان