بر راه راستاند .
[ وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ ]
سبب نزول اين آيت آن بود كه مشركان در جنگ احد بسيارى از مسلمانان بكشتند و همه را مثله كردند و شكمها بشكافتند مگر حنظلة بن الرّاهب كه پدر او ابو عامر راهب با أبو سفيان بود براى حرمت او حنظله را مثله نكردند مسلمانان گفتند : اگر ما را دست باشد با ايشان بتر « 1 » از اين كنيم و مثلهء كنيم كه در عرب كس نكرده باشد و درين روز حمزه بن عبد المطلّب را مثله كردند و شكمش بشكافتند هند بنت عتبه جگر او بگرفت « 2 » خواست تا بخورد در دهنش سنگ شد بينداخت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را از اين خبر دادند گفت : حمزه بر خداى تعالى از آن گرامى تر است از آنكه بعضى را از او به آتش بسوزد چه حمزه اهل بهشت است و هند اهل سقر ؛ نخواست كه خون حمزه باحشاء هند مختلط شود . آنگه گفت : رحم اللّه حمزة اگر نه آنستى كه قومى اندوهگن « 3 » شوند دعا كردمى تا خداى تعالى او را از شكم جانوران حشر كردى . آنگه گفت : اگر مرا خداى تعالى بر اينان ظفر دهد هفتاد كس را بعوض حمزه مثله كنم خداى تعالى آيت فرستاد و گفت :
[ وَ إِنْ عاقَبْتُمْ ]
اگر عقوبت كنيد به مثل آن كنيد كه با شما كرده باشند ، و اگر صبر كنيد صبر كردن بهتر است صابران را اى محمّد صبر كن و صبر تو نباشد مگر بمعونت خداى و بتوفيق وى ، و دلتنگ مباش بر اعراض مشركان و عدول ايشان يا بر كشتگان احد كه خداى ايشان را با سراى كرامت خود نقل كرد .
[ وَ لا تَكُ فِي ضَيْقٍ ]
و دلتنگ مباش از آنچه ايشان ميكنند با تو از مكر كه خداى تعالى
[ مَعَ
« 4 »
الَّذِينَ ]
با آنان است كه از شرك بپرهيزيدند و از معصيت ابا كردند ، و با آنان كه ايشان نيكوكارانند .
هامش
( 1 ) - « بتر » مخفّف « بدتر » است .
( 2 ) - اين ابيات حكيم سنائى ( ره ) در ايجا مناسب است :« دوستار پسر هند مگر نشنيدى * كه ازو و سه كس او بپيغمبر چه رسيد »« پدر او در دندان پيغمبر بشكست * مادر او جگر عمّ پيغمبر بمكيد »« او بناحق حق داماد پيمبر بستد * پسر او سر فرزند پيمبر ببريد »« گر تو لعنت بچنين كس نكنى شرمت باد * لعن اللّه يزيدا و على آل يزيد ». ( 3 ) - مخفّف « اندوهگين » است كه سيرهء ابو المحاسن ( ره ) بر استعمال آن مخفّفا جاريست .
( 4 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « [ مع ] بمعنى نصرت و معاونت است » .