ايشان تا نشنوند و بر چشمهاى ايشان تا نبينند يعنى از اصرار بر كفر و ناشنيدن حقّ و ناديدن و نادانستن بمنزلت كسانىاند كه خداى تعالى ايشان را منع كرده باشد از دانستن و شنيدن و ديدن و ايشاناند كه در غفلت كاملاند و هيچ كس از ايشان غافلتر نيست چون غافلند از عاقبت كار خويش در آخرت ؛ لا جرم ايشان در آخرت زيانكارانند ؛ كه دنيا بگذاشتند و آخرت بدست نياوردند
[ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا ]
پس خداى تو اى محمّد كسانى را كه هجرت كردند و از مكّه با مدينه آمدند بعد از آنكه ايشان را در مكّه عذاب كردند پس آنگه كه از مكّه با مدينه آمدند و جهاد كردند و صبر و شكيبائى را كار فرمودند بدرستى كه خداى تو پس از آنكه ايشان را عذاب كردند تا باكراه آنچه مراد كافران بود بگفتند ايشان را آمرزنده و مهربانست .
گفتند « 1 » : آيت در حقّ جماعتى است كه ايشان را مشركان مكّه عذاب كردند تا آنچه درخواستند بگفتند چون هجرت كردند و پيش رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمدند تشوير زده بودند حقّ تعالى براى دلخوشى ايشان چون اخلاص ايشان دانست اين آيت فرستاد .
[ سوره النحل ( 16 ) : آيات 111 تا 112 ]
يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ ( 111 ) وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ ( 112 )
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « گفتند : آيت در عيّاش بن أبى ربيعه آمد برادر ابو جهل از رضاعت و ابو جندل بن سهيل بن عمر بن الوليد بن المغيرة و سلمة بن هشام و عبد اللّه بن اسيل الثقفى مشركان ايشان را عذاب كردند تا بعضى التماس ايشان بجا آوردند و اين فتنه در آيه اين است آنگه هجرت كردند تشوير زده ؛ حق تعالى براى تسليت ايشان چون از ايشان اخلاص دانست اين آيت فرستاد در حقّ ايشان .
حسن و عكرمه گفتند : آيت در عبد اللّه بن سعد بن أبى سرح آمد و او كاتب پيغمبر بود مرتدّ شد و برگشت و با مكّه شد رسول عليه السلام روز فتح مكّه بفرمود تا او را بكشند عثمان در حقّ او شفاعت كرد رسول عليه السلام رها كرد او را و پس از آن اسلام آورد و اسلامش درست شد خداى تعالى اين آيت فرستاد .
اگر اين روايت درست باشد او اوّل منافق بوده باشد چه ارتداد از مؤمنان در وجود نيايد براى وجوهى كه گفتيم » .