آنان كه كافر شدند و مردمان را از راه شرع و طريق آن منع كردند و بگردانيدند ما ايشان را عذاب بر عذاب بيفزائيم و رنج بر سر رنج نهيم عذابى براى آنكه كافر بودند ، و ديگرى براى آنكه ديگران را از اسلام بگردانيدند و منع كردند سعيد جبير گفت « 1 » : اين عذاب مارانى و كژدمانى باشند كه كمينهء ماران چند « 2 » شتر بختى « 3 » باشد ، و كمينهء كژدمان چند استرى « 4 » باشد يك زخم كه بزنند تا چهل سال درد آن بماند و اين عذاب ايشان را بسبب آن باشد كه فساد كردند و اين فساد آن بود كه مردم را از ايمان و اسلام منع كردند گفت :
[ وَ يَوْمَ نَبْعَثُ ]
و ياد كن اى محمّد آن روز كه ما برانگيزيم در هر امّتى گواهى كه برايشان گواهى دهد از نفسهاى ايشان و ترا بياريم
هامش
( 1 ) - شبيه به اين بيان سعيد بن جبير است بياناتى كه سيوطى در الّدر المنثور در تفسير همين آيه نقل كرده ( ج 4 ؛ ص 127 ) : « و اخرج ابن أبى حاتم عن السّدّى فى الآية قال إن أهل النّار اذا جزعوا من حرّها استغاثوا بضحضاح فى النّار فاذا أتوه تلقّاهم عقارب كأنّهنّ البغال الدّهم و أفاع كأنّهنّ البخاتى فضربنهم فذلك الزّيادة . و أخرج ابن جرير و ابن أبى حاتم عن عبيد بن عمير قال : انّ فى جهنّم لجبابا فيها حيّات أمثال البخت ، و عقارب أمثال البغال ؛ يستغيث أهل النّار من تلك الجباب الى السّاحل فتثب إليهم فتأخذ جباههم و شفارهم فكشطت لحومهم إلى أقدامهم فيستغيثون منها الى النّار فتتبعهم حتّى تجد حرّها فترجع و هى فى أسراب . و أخرج ابن أبى شيبه و هناد عن مجاهد مثله ، و أخرج ابن جرير عن عبد اللّه بن عمر و قال : انّ لجهنّم سواحل فيها حيّات و عقارب أعناقها كأعناق البخت » ليكن مولى فتح اللّه ( ره ) در منهج الصادقين گفته : « سعيد بن جبير گفته كه كمترين عقربى كه در دوزخ باشد چندين برابر شتر بختى باشد و كمترين مارى چند مقدار درخت خرماى بلند و تنآور ؛ هر دوزخيى را كه بزند چهل سال درد آن باقى باشد » .
( 2 ) - « چند » در اين قبيل موارد بمعنى مطلق مقدار است چنان كه مكرّر بيان كردهايم يعنى به قدر و اندازهء .
( 3 ) - در منتهى الارب گفته : « بختى ككردى شتر قوى دراز گردن متولّد از عربى و عجمى منسوب است بسوى بخت نصّر ؛ بختيّه مؤنّث آن ، بخت بالضمّ و بخاتى بالتشديد جمع ، و لك ان تخفّف الياء فتقول بخاتى و كذا كلّ ما أشبهها ممّا واحده مشدّد يجوز فى جمعه التشديد و التخفيف » .
( 4 ) - ترجمهء « أمثال البغال » و نظائر آنست چنان كه در همين صفحه چند سطر پيش ( يعنى سطر دوازدهم و سيزدهم صفحه ) از الدّر المنثور نقل كرديم .