و ياد كن اى محمّد آن روز كه ما برانگيزيم از هر امّتى گواهى را يعنى پيغمبر و امام آن امّت را ؛ تا گواهى دهد هر يك بكفر و ايمان ايشان ؛ پس ايشان را دستورى ندهند يعنى آن كافران را تا عذرى آرند يعنى ايشان را هيچ عذر نباشد تا عذر خواهند
[ وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ ]
« 1 » و از ايشان طلب رضا و خشنودى خدا نكنند ؛ نگويند : ايشان را كه رضاى خداى خود حاصل كنيد ؛ براى آنكه آخرت سراى تكليف نيست و اين دليل است بر بطلان مذهب نجّار كه او گفت : در قيامت خلقان مكلّف باشند . و آنگه گفت :
[ وَ إِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ]
چون ببينند آنان كه ظلم كردند عذاب خداى را يعنى دوزخ را معاينه بينند پس از آنكه بخبر شنيده باشند عذاب را از ايشان سبك نكنند و ايشان را هيچ زمان مهلت ندهند و چون بينند مشركان و بتپرستان انبازان خود را يعنى بتان را كه عبادت ايشان كرده باشند گويند : اى خداى ما اينان انبازان مااند كه در عبادت تو ما ايشان را خواندهايم و بدون تو پرستيده ، آن بتان و معبودان جواب دهند و خداى ايشان را بسخن آرد تا گويند كه : شما دروغ ميگوئيد ما شما را دعوت نكرديم و با عبادت خود نخوانديم
[ وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ ]
و بيندازند اين كافران بخداى استسلام و گردن نهادن يعنى مطيع و منقاد شوند بعد از آنكه در دنيا اسلام نياوردند و مطيع نبودند چه آن روز علم ضرورى شود و خبرها عيان گردد
[ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ]
و گم شود از ايشان آنچه در دنيا افترا ميكردند از دعوى كردن خدائى بتان و اميد شفاعت از ايشان .
[ سوره النحل ( 16 ) : آيات 88 تا 89 ]
الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ ( 88 ) وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ ( 89 )
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ ]اى لا يمكنّون من إرضاء اللّه و ايشان را استرضا نكنند يعنى تمكين نكنند از آنكه توبه كنند و رضاى خدا حاصل كنند و نيز ايشان را تمكين نكنند از آنكه با دنيا آيند و توبه كنند و رضاى خدا حاصل كنند .
و اين آيت دليل است بر بطلان مذهب نجّار و آنكه گويد : در قيامت تكليف بود و خلقان مكلّف باشند و ايمان و توبه قبول كنند ؛ چه آنجا خلقان ملجأ باشند و بالجاء تكليف نبود و بر اين مذهب لازم آيد كه هيچ كافر و فاسق بدوزخ نشود براى آنكه چون بهشت و دوزخ و منافع و مضارّ آن بينند ملجأ شوند بتوبه و ايمان ؛ توبه كنند و ايمان آرند لامحال ؛ و همه ببهشت روند » .