و آنان كه هجرت كردند در راه خداى و از مكّه با مدينه آمدند و [ هجرت ] مفارقتست و در شرع مخصوص است « 1 » برفتن از مكّه با مدينه پيش از فتح مكّه و از اينجا رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت : لا هجرة بعد الفتح ؛ اين هجرت شرعى است ؛ و آنگه گفت : لا هجرة بعد ثلاث ؛ اين هجرت لغوى است ، و آنان كه هجرت كردند از پس آنكه بر ايشان ظلم كردند بلال بود و صهيب و عمّار و خبّاب و عابس و ابو جندل بن سهيل « 2 » كه جمعى از مشركان مكّه ايشان را عذاب كردند مكّه بگذاشتند و با مدينه آمدند خداى تعالى گفت : ما ايشان را جاى دهيم جاى دادنى نيكو در دنيا و هر آينه آن مزدى كه مهاجران راست در آخرت بزرگ و بزرگوارتر است ، اگر دانستندى در هجرت جدّ و جهد كردندى تا دنيا و آخرت جمع كردندى . آنگه صفت ايشان كرد و گفت :
آنان كه صبر كردند بر عذاب كافران و مفارقت أهل و أوطان و بر خداى خويش توكّل كردند در نجات و رستگارى از دست ظالمان .
[ سوره النحل ( 16 ) : آيات 43 تا 44 ]
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ( 43 ) بِالْبَيِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ( 44 )
سبب نزول اين آيت آن بود كه مشركان گفتند : خداى از آن بزرگتر است كه رسول او آدمى باشد او اگر رسول بما فرستد الّا فريشته نفرستد ، حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت : ما از پيش تو نفرستاديم پيغمبران مگر مردانى كه وحى بايشان فرستاده ميشد يعنى هر پيغمبرى كه فرستاديم از جنس بشر فرستاديم و مرد فرستاديم بپرسيد اگر نميدانيد كه چنين است از اهل ذكر يعنى از أهل كتاب بپرسيد چون عبد اللّه سلام و غير او ، و گفتند : مراد به
[ أَهْلَ الذِّكْرِ ]
اهل علم است باخبار أمّتان گذشته .
و از محمّد باقر عليه السلام روايت است كه : اهل ذكر مائيم از ما پرسيد اگر ندانيد
[ بِالْبَيِّناتِ وَ الزُّبُرِ ]
يعنى ما نفرستاديم از پيش تو الّا مردانى را برسالت و پيغمبرى
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « و هجر و هجران مفارقت باشد و هجرت فعلة باشد از او ، و اين بناء هيئت را بود كالجلسة و المشية و القعدة ( تا آخر عبارت متن ) » .
( 2 ) - تراجم اين صحابيان در اسد الغابه و نظاير آن مشروحا مذكور است .