باشد .
[ فَوَ رَبِّكَ ]
پس بحرمت خداى تو كه ما بپرسيم ايشان را همه روز قيامت از آنچه كرده باشند در دنيا . أنس گفت : از كلمهء شهادت ، ابن مسعود گفت : هيچكس نباشد و الّا كه خداى تعالى از وى بپرسد فيما بينه و بينه گويد : يا بن آدم ما ذا غرّك منّى ؟ - چه مغرور كرده است ترا از من ، يا ابن آدم ؟ - ماذا عملت ؟ فبما عملت ؟ و ماذا أجبت المرسلين ؟ چه كردى ؟ - و چرا كردى ؟ - و پيغمبران مرا چه جواب دادى ؟
از صادق عليه السلام روايتست كه او گفت : هيچكس نباشد و الّا كه در روز قيامت وى را از چند چيز بپرسند ؛ عن عمره فيما أفناه ، و عن شبابه فيما أبلاه ، و عن ماله من أين كسبه ، و أين وضعه ، و عن ولايتنا أهل البيت ؛ گفت : او را از پنج چيز بپرسند ؛ از عمرش كه در چه فانى كردى ؟ و از جوانيش كه در چه بسر بردى ؟ و از مالش كه : از كجا جمع كردى ؟
و در كجا صرف كردى ؟ و از ولايت ما اهل البيت .
اگر گويند : آياتى است كه اقتضا مىكند سؤال را روز قيامت ، و آياتى ديگر است كه نفى سؤال مىكند وجه توفيق ميان ايشان چيست ؟ - گوئيم : وجه توفيق آنست كه عبد اللّه عبّاس گفت : روز قيامت روزى دراز و ممدود است و در او مواقف باشد مكلّفان را ؛ در موقفى بدارند و سؤال كنند و در موقفى ديگر سؤال نكنند و گفتهاند كه : آنچه در طفوليّت و نقصان عقل كرده باشند از آن سؤال نكنند ، و از آنچه در حال تكليف كرده باشند سؤال كنند « 1 » . آنگه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را گفت :
[ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ ]
اظهار كن آنچه ترا فرمودهاند عبد اللّه عبيده گفت : رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كار نبّوت پوشيده ميداشت تا آنگه كه اين آيت آمد برخاست و اظهار دعوت كرد
[ وَ أَعْرِضْ ]
و از مشركان اعراض كن و روى بگردان يعنى از دوستى ايشان و طمع بايمان و استمالت ايشان مدار ، بر اين وجه آيت منسوخ نباشد .
[ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ ]
ما از تو كفايت كرديم مستهزئان را يعنى
هامش
( 1 ) - وجهى ديگر هم در تفسير ابو الفتوح آورده نقلا از ابن عبّاس به اين عبارت : « عبد اللّه عبّاس گفت : نپرسد ايشان را كه : چه كرديد ؟ - براى آنكه او عالمتر است از ايشان بأحوال ايشان ، و انّما ايشان را پرسد كه : چرا كرديد ؟ قطرب بر اين وجه اعتماد كرد و گفت : سؤال بر دو وجه باشد سؤال استعلام و استفهام باشد و سؤال توبيخ و تقريع كه چرا كرديد ؟ و بچه ايمنى و دليرى كرديد ؟ » .