در فرمان اوست كه خداى تعالى در توراة و انجيل و زبور و قرآن هيچ سورهء ازين فاضلتر و بزرگوارتر نازل نكرد كه تو برخواندى و من فاتحة الكتاب بر رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خوانده بودم ؛ آنگه گفت : اين سبع المثانى و قرآن عظيم است كه مرا دادهاند و اگر اين سوره را هيچ فضلى نبودى جز آنكه خداى تعالى اين سوره را در يك حيّز نهاده است و همهء قرآن را در يك حيّز و گفته :
[ وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ]
كفايت بودى .
عبادة بن الصّامت از رسول خداى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كرد كه او گفت : فاتحه عوض است از همهء قرآن و هيچ سوره از او عوض نيست و از اينجاست كه اگر همهء قرآن در يك ركعت نماز بخوانند بىفاتحه درست نباشد و اگر فاتحه تنها بخوانند و هيچ سورهء ديگر نخوانند نماز درست باشد ، و براى آتش مثانى خوانند كه پخشيده است و قسمت كرده ميان خداى و بنده در آن خبر كه روايت كردهاند كه : قسمت الصّلوة بينى و بين عبدى نصفين ؛ نصفها لى و نصفها لعبدى ؛ تمام الخبر « 1 » . و گفتهاند : براى آنكه مقسّم است به دو قسمت ؛ يك نيمه ثناست و يك نيمه دعا ، و براى آنكه يك نيمه حقّ ربوبيّتست و يك نيمه حقّ عبوديّت ، و براى آنكه دوبار فرود آمد يك بار بمكّه و يك بار بمدينه ، و سبب آن بود كه هفت كاروان بيكبار از بصرى « 2 » و أذرعات « 3 » از آن جهودان بنى -
هامش
( 1 ) - اشاره به باقى خبر است كه در تفسير ابو الفتوح ( ره ) مذكور است به اين عبارت :
« چون بنده گويد[ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ] *خداى تعالى گويد : مجّدنى عبدى ، چون گويد[ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ] *خداى تعالى گويد : حمدنى عبدى ؛ بندهء من شكر من گفت :
چون گويد :[ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ] *خداى تعالى گويد : أثنى علىّ عبدى ؛ بندهء من بر من ثنا گفت ، چون گويد :[ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ]گويد : مجّدنى عبدى بندهء من مجد من گفت ، چون گويد :[ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ]گويد : هذا بينى و بين عبدى ، اين ميان من و بندهء من است .
چون گويد :[ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ]خداى تعالى گويد : هذا لعبدى ؛ و لعبدى ما سئلنى ، اين بندهء مراست و بندهء مراست آنچه خواست » .
( 2 ) - در منتهى الارب گفته : « بصرى كحبلى شهريست بشام و دهيست ببغداد نزديك عكبراء » در اينجا مراد شهر نزديك بشام است بقرينهء أذرعات .
( 3 ) - در منتهى الارب گفته : « أذرعات بكسر الرّاء و تفتح شهريست بشام و هى معرفة منصرفة مثل عرفات ، و فيه مذهبان آخران أوردنا هما فى توضيح المسالك الى ألفيّة ابن مالك » .