بميرانيده باشيم ميراث ايشان برداريم يعنى آنچه ايشان را باشد از أموال و أملاك بما بماند و ما بمنزلت وارث باشيم آن را و ما دانيم از شما مستقدمان و مستأخران را ، ابن عبّاس گفت : مستقدمان مردگانند و مستأخران زندگان . قتاده گفت : مستقدمان گذشتگاناند و مستأخران آنانند كه در اصلاب پدرانند ، مجاهد گفت : مستقدمان قرون اوّلند و مستأخران أمّت محمّدند ، حسن گفت : مستقدمان متقدّمان در طاعتاند و مستأخران متخلّفان در عمل صالح . عبد اللّه عبّاس گفت « 1 » : در عهد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مردان و زنان به جماعت آمدندى مردان در صف اوّل باستادندى و زنان در صف آخر ، كس بودى از مردان كه خويشتن را با صف آخر داشتى تا دزديده بزنان نگاه كند و از زنان همچنين كس بودى كه چنين كردى تا بمردان نگاه كند ، و بعضى با صف آخر آمدندى از زنان تا كس در ايشان نگاه نكند و مردان با صف اوّل تا زنى را نبينند ، خداى تعالى اين آيت فرستاد گفت : من بأحوال هر دو قوم عالمم و قصد و نيّت هر دو دانم از آنجا رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت : خير صفوف الرّجال أوّلها و شرّها آخرها ، و خير صفوف النّساء آخرها و شرّها أوّلها . ربيع انس گفت : سبب نزول آيت آن بود كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مردمان را تحريض كرد بر صف اوّل ، مردم مبادرت مينودند و بنو عذره سراهاى ايشان دور بود چون برسيدندى صفّ اوّل مردم گرفته بودندى گفتند : يا رسول اللّه ما سراهاى خود بفروشيم و در جوار مسجد سراها بخريم تا فضل صف اوّل ما را فوت نشود خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : من عالمم باحوال شما و نيّات شما ميدانم و نيز باحوال آنان كه پيشتر از شما به مسجد آيند اگر چه سراى شما دور است تا به مسجد گامهاى رفتن شما بيشتر است بهر
هامش
( 1 ) - ابو المحاسن ( ره ) روايت را بر حسب سيرهء خود ملخّص كرده و نصّ عبارت ابو الفتوح ( ره ) اين است : « عبد اللّه عباس گفت : در عهد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مردان به نماز جماعت آمدندى و زنان نيز ، مردان بصفهاى اول بايستاندى و زنان بصفهاى آخر آنكس كه از ايشان در دل او ريبتى و تهمتى بودى از مردان خويشتن باصف آخر داشتى تا دزديده بزنان نگاه ميكردى و از جماعت زنان نيز همچنين آنكه در دل او تهمتى بودى خود را در صف اول زنان داشتى تا بمردان نگاه كند و در ميان زنان زنى سخت بجمال بود و مردان در حقّ او بر دو وجه بودند بعضى آن بودند كه خويشتن بصف اول انداختندى به قصد تا او را نبينند و دل وى به او مشغول نشود و بعضى آن بودند كه خويشتن را بصف آخر افكندندى تا دزديده به او نگاه كردندى چون مردم بسجود شدندى » .