خداى تعالى را عمودى است از نور كه أسفل او يعنى قرارگاه وى در زير هفتم زمين است و بالاى وى در زير عرش است چون بنده گويد : لا إله الّا اللّه محمّد رسول اللّه ، عرش بلرزد و عمود بجنبد حقّ تعالى گويد : ساكن شو ؛ گويد : چگونه ساكن شوم و هنوز تو گويندهء اين كلمات را نيامرزيدهء ؟ ! حقّ تعالى گويد : يا ملائكتى و سكّان سماواتى اشهدوا انّى قد غفرت له ؛ اى فريشتگان و ساكنان آسمانهاى من بر من گواه باشيد كه من وى را بيامرزيدم .
أهل اشارت گفتند : وجه حكمت در تشبيه اسلام و ايمان بدرخت از آنجاست كه درخت تمام نشود إلّا بسه چيز ؛ عرقى ثابت ، و أصلى قائم ، و فرعى عالى ، همچنين اسلام و ايمان بسه چيز تمام شود : تصديق بالقلب و اقرار باللّسان ، و عمل بالاركان ؛ بيانش حديث رضاست عليه السلام از پدرانش از امير المؤمنين على عليه السلام كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت :
الايمان معرفة بالقلب ، و اقرار باللّسان ، و عمل بالاركان ؛ و روايتى ديگر از رسول آنست « 1 » كه : هذا الّدين كمثل شجرة ثابتة ؛ الايمان أصلها ، و الزّكوة فرعها ، و الصيّام عروقها ، و التّاخى فى اللّه نباتها ، و حسن الخلق ورقها ، و الكفّ عن محارم اللّه ثمرها ، فكما لا تكمل الشجرة إلّا بثمرة طيّبة لا يكمل الايمان إلّا بالكفّ عن محارم اللّه ؛ گفت : مثل اين دين چون درختى است رسته ، ايمان بخداى اصل اوست ، و زكات شاخ اوست ، و روزه بيخ اوست ، و برادرى كردن با يكديگر براى خداى تعالى نبات اوست ، و خوى نيك برگ اوست ، و باز استادن از محارم ميوهء اوست ؛ و چنان كه درخت تمام نشود الّا بميوه همچنين ايمان تمام نشود إلّا بباز استادن از محارم . و گفتهاند :
تشبيه بدرخت خرما براى آن كرد كه او در چند صفت با آدمى ماند از آنجا كه هر درخت را كه سرش را ببرند شاخى ديگر ازو بيرون آيد مگر درخت خرما كه چون سرش ببرند خشك گردد و درخت خرما را تا گشن « 2 » ندهند بار نيارد و رسول خداى گفت :
هامش
( 1 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « حميد طويل روايت كرد از انس مالك كه رسول ( ص ) گفت : مثل هذا الّذين ؛ الحديث ) » .
( 2 ) - در برهان قاطع در گفتار مصدّر به حرف گاف فارسى گفته : « گشن بضم اوّل و سكون ثانى بمعنى نر باشد كه در مقابل ماده است و درخت خرماى نر كه به عربى نخل گويند و بمعنى طالب نر شدن و بار گرفتن مادهء ساير حيوانات و بارور شدن درخت خرما نيز باشد » .