حق را بشنوند و نتوانستند شنودن حق ، از آن سبب كه بر ايشان گران ميآمد شنودن حق و ديدن حق پس حق را نشنودند و حق نديدند فرا گفت : معنى آيت اين است كه ايشان را عذاب زيادت گردانند بسبب آن كه توانستند كه حقّ بشنوند و نشنودند و توانستند كه ببينند و نديدند ايشان آن كسانىاند كه بر تنهاى خود زيان كردند يعنى چيزى كردهاند كه مستحقّ عقاب شدهاند و هلاك آوردهاند سرمايهء كه ايشان را بود از تن و جان درباختند و بسود نرسيدند و از ايشان گم شد « 1 » آن دروغ كه ميگفتند و حوالهء شفاعت كه بآلهه و بتان ميكردند و ميگفتند : هؤلاء شفعاؤنا عند اللّه ، و چون گم شوند بتان ايشان از ايشان و نفعى و سودى نكنند ايشانرا هر آينه كه ايشان « 2 » در آخرت زيانكارترينان باشند .
هامش
نبودى تكليفشان نيكو نبودى و فرا گفت : معنى آن است . يضاعف لهم العذاب بما كانوا يستطيعون فما سمعوا و ما كانوا ابصروا ، عذاب بر ايشان مضاعف كنند بر آنچه توانستند كه بشنوند و ببينند نشنيدند و نديدند و با بيفكنند چنان كه بيفكندند فى قولهم : جزيته ما عمل اى بما عمل ، و قال اللّه تعالى : ليجزيهم اللّه احسن ما كانوا يعملون . و آيت در معنى جارى مجراى آن بود كه گفت : و لهم عذاب اليم بما كانوا يكذبون ، [ ما ] در اين صورت موصوله باشد و در وجه اول نافبه و « سمع » ادراك صوت باشد تا آنچه حى به آن سميع بود و ابصار ادراك مرئى باشد تا آنچه حى به آن مبصر بود » .
( 1 ) نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) نسبت به اين آيه اين است ( جلد سوم ص 66 سطر 25 ) :
«[ أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ]گفت : اينان آنانند كه بخويشتن زيان كردهاند يعنى چيزى كردهاند كه مستحق عقاب شده و هلاك بخويشتن آوردهاند و چون ايشان را بمنزلت بازرگانان در دنيا بنهاد آنچه خير ايشان بود بمثابت ربح بنهاد و تن و جان ايشان بجاى سرمايه ، چون كارى كردند كه تن و جان بهلاك دادند گفت : جان زيان كردند كه سرمايه است .[ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ]و گم شد از ايشان آن دروغ كه ميگفتند ، در او دو قول گفتند يكى آنكه اين منفعت كه ايشان را بدروغ بودى فايت شد چنان كه در دنيا بدروغ منتفع بودندى بقيامت نباشند و قولى ديگر آنكه مراد به آنچه افترا كردند بتان اند يعنى گم شدند از ايشان بتان كه ايشان را بدروغ خداى ميخواندند » .
( 2 ) در تفسير ابو الفتوح ( ره ) چنين است : «[ وَ هُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ ]يعنى لا جرم ايشان در قيامت زيانكارتر باشند از ديگران و[ هُمُ ]روا بود كه فصل بود و روا باشد كه مبتداء دوم باشد » .