بايشان آمد علم يعنى ادلّه و حجج كه دليل صحّت نبوّت رسول صلّى اللّه عليه و آله مىكند و شايد كه مراد به اين علم معلوم بود يعنى خلاف نكردند در نبوّت تا آنگه كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله به ايشان آمد كه معلوم ايشان بود صحّت نبوّت وى و ايشان وى را مىشناختند و نبوّت وى مىدانستند از آنجا كه نام و نعت وى را در توراة و انجيل خوانده بودند چون بيامد در وى خلاف كردند بعضى گفتند كه : وى است ، بوى ايمان آوردند ، و بعضى گفتند كه :
وى نيست همچنان بر كفر اصرار كردند ، اى محمّد بدرستى كه خداى تو روز قيامت در ميان ايشان حكم كند در آنچه ايشان خلاف مىكنند اكنون كه خلاف ميكنيد تا كه را زيان دارد .
[ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ ]
« 1 » پس اگر چنان باشد كه تو در شكّ باشى ، خطاب با پيغمبر است و مراد امّت اوست يا خطاب با هر يكى بود از مخاطبان . بعضى از مفسّران گفتند كه :
سبب نزول آيت آن بود كه كفّار قريش گفتند كه : اين قرآن بر محمّد شيطانى القا مىكند او را ربى گويند جماعتى كفّار و جز ايشان بشكّ افتادند ، اين آيت آمد ، بعضى گفتهاند كه :
« ان » بمعنى « ما » است يعنى فما كنت فى شكّ ؛ مراد آنست كه با آنكه تو در شكّ نيستى از آنچه ما به تو فرستادهايم از قرآن از كسانى بپرس كه ايشان كتاب مىخوانند تا ترا بصيرت زيادت شود چنان كه ابراهيم گفت :
[ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ]
و خوانندگان كتاب علماء جهودان و ترسايانند چون عبد اللّه سلّام و بحيراء راهب ؛ گفت : از ايشان بپرس تا اقرار دهند و بگويند كه : اين كتاب از نزديك خدايست و بر آن قول كه مراد امّت است معنى آن بود كه : اگر شما در شكّيد از آنچه ما بشما فرستادهايم بايد كه از علماء اهل كتاب بپرسيد تا ايشان بگويند و از حقّ وى خبر دهند بدرستى كه حقّ به تو آمده است از خداى تو و تو از جملهء شكّكنندگان مباش و وجهى ديگر آنست كه اين شكّ مشروط است
هامش
( 1 ) ابو الفتوح ( ره ) بعد از بحث طويلى و ذكر بيانات سودمندى نسبت به اين كه « پيغمبر اكرم شاك نبوده » گفته ( ج 3 چاپ اول ؛ ص 47 . س 17 ) : « و وجهى دگر در آيت آنست كه حق تعالى « ان » گفت و « ان » حرف شرط باشد و مشروط موقوف بود بر شرط چون شرط نباشد مشروط هم نباشد و در مثل گويند اگر بكشند برست [ در نسخهء خطى « اگر ]