و مشروط موقوف بود بر شرط چون شرط نبود مشروط هم نبود لا جرم چون اين آيت آمد رسول صلّى اللّه عليه و آله گفت : ما كنت شاكّا و لا أسأل « 1 » و اين وجهى خوبست .
[ وَ لا تَكُونَنَّ ]
مباش از آنان كه آيات ما را تكذيب كردند تا آنگاه تو نيز از جملهء زيانكاران باشى .
[ سوره يونس ( 10 ) : آيات 96 تا 98 ]
إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ ( 96 ) وَ لَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ ( 97 ) فَلَوْ لا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ ( 98 )
آنان كه ثابت و واجب شد بر ايشان و سزاوار گشت سخن خداى و كلمهء وى در حقّ ايشان كه در لوح محفوظ است و فرشتگان را بوى خبر داده است كه ايشان ايمان نياورند و بر كافرى بميرند اى محمّد ايشان هرگز ايمان نخواهند آورد نگر تا دل در بند ايمان ايشان ندارى بعضى گفتهاند كه مراد به [ كلمه ] لعنت است كافران را و سخط و خشم اوست . ابن عباس گفت كه : [ كلمه ] قول اوست در لوح محفوظ كه [ فلان لا يؤمن ] از آنجا كه كفر او معلوم بوده باشد . و ديگران گفتهاند كه [ كلمه ] قول اوست با ابليس كه
« لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ »
.
[ وَ لَوْ جاءَتْهُمْ ]
اگر بايشان آيد هر آيتى و دلالتى كه ممكن باشد ايشان را در آن لطفى نخواهد بود و ايمان نخواهند آوردن تا آنكه عذابى دردناك ببينند آنگه ايمان آرند و ايمان ايشان را سودى نكند چنان كه فرعون را نكرد و وجه حسن تكليف ايشان بايمان همان وجه حسن تكليف مؤمنانست و آن تعريض ثوابست چون از خداى تعالى تعريض باشد و از وى قبول نباشد تاوان بر وى بود نه بر خداى تعالى ، آنگه گفت :
[ فَلَوْ لا كانَتْ قَرْيَةٌ ]
هيچ اهل شهرى و هيچ اهل ديهى نبودند كه ايمان آوردند آنگه كه عذاب معاينه بديدند و مشاهده كردند و ايمان ايشانرا سود داشت و از عذاب
هامش
بكشند بر دست » ضبط است ] لا جرم رسول عليه السلام چون اين آيت آمد گفت : ما كنت شاكا و لا أسأل ، گفت : من شاك نهام لا جرم نخواهم از ايشان چنين پرسيدن ، و اين بهتر از همهء وجوه است كه با او تعسفى نيست و ظاهر بر جاى خود است » .
( 1 ) در چند نسخه : « لا اشك » .