[ سوره يونس ( 10 ) : آيات 66 تا 67 ]
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ ( 66 ) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ( 67 )
مىگويد : بدانيد و آگاه باشيد كه هر كه در آسمانهاست و هر كه در زمين است از فرشتگان و آدميان و پريان همه بندگان و پرستاران اويند « 1 » چون ايشان كه عاقلان با تميزند بندگان وى باشند و بندهء خداى خداوندى را نشايد اوليتر بود كه غير ايشان خدائى را نشايد و اين مشركان بدون خداى تعالى بتان را مىپرستند و ايشانرا شركاء مىخوانند چه چيز است كه ايشان آن را متابعت مىكنند يعنى هيچ چيز را متابعت نميكنند كه آن را اصلى باشد « 2 » چه با خداى در خدائى و إلهيّت شريك محال بود و ايشانرا در اينكه ميگويند و مىكنند علمى حاصل نشده است و ايشان جز ظنّ و گمان نميكنند و اين گمان ايشان باطلست و ظنّ ايشان محالست و ايشان جز دروغ چيزى ديگر نميگويند هرچه ميكنند باطلست و هرچه ميگويند دروغست چون گفتار مشركان و سخن ايشان بيان كرد مكلّفان را بر توحيد و عبادت باخلاص تحريض كرد و بر ادلّهء كه به آن توسّل توان
هامش
( 1 ) نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) اين است : « خداى راست هر كه در آسمانها و زمين ؛ همه او رااند بملك و ملك ، بندگان و پرستاران اواند « من » عقلا را بود و « ما » لما يعقل » .
( 2 ) نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) اين است : « قوله[ وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ ]« ما » محتمل است دو وجه را يكى آنكه استفهامى باشد يعنى اين مشركان كه با او انباز گرفتهاند چه چيز را متابعت ميكنند و صورت استفهام باشد و مراد تقرير و تقريع يعنى هيچ چيز را متابعت نميكنند اين مشركان كه آن را اصلى باشد و وجهى دگر آنكه « ما » نفى را باشد يعنى متابعت نميكنند اين مشركان شريكانى را كه ايشان شريكان خدااند بر حقيقت جز كه ايشان بتسميهء ناواجب نامستحق ايشانرا آلهه و معبودان خود ميدانند و اعتقاد ميكنند بيانش إن يتبعون الا الظن ، و المعنى : ما يتبعون الا الظن « ان » بمعنى ماء نافيه است متابعت نميكنند الا الظن ؛ مگر گمان را ، و بر هيچ علم حاصل نشدهاند و هر دو وجه به يكديگر نزديك است . و إن هم الا يخرصون ؛ ايشان جز دروغ نميگويند و معنى آيت تحريض و تقدير مكلفان است بر توحيد و اخلاص عبادت خداى تعالى و آنكه به او شرك نيارند كه آنان كه شرك آوردند حاصلند على لا شىء و لا بصيرة » .