را مصلحت توانگرى باشد و يكى را درويشى ، و يكى را ضعف و يكى را قوّت ، و يكى را مال بسيار و يكى را اندك ، و يكى را خلقت بر وجهى و يكى را بر خلاف آن وجه ؛ تا چنان كه مصلحت شناخت كرد ، آنگه گفت كه : اين براى چه كرد ؟ تا شما را امتحان و ابتلا كند در آنچه شما را داده است از نيك و بد و ضيق وسعت و صحّت و سقم ، و حقيقت ابتلا و امتحان بر خداى روا نباشد كه او عالم الذّات است و امتحان آن كند كه نداند تا بداند الّا آنست كه خداى تعالى تكليف معاملهء آنان مىكند كه امتحان كنند تا آنچه ندانند بدانند پس صورت امتحان دارد و معنى تكليف ، آنگه وصف كرد خود را به آنكه او زود عقابست با آنكه موصوف است بحلم و تعجيل نكند بعقاب ؛ تا باز نمايد كه هر چه آمدنى است نزديك است ، و نيز روا بود كه آن عقوبت كه ايشان مستحقّ آنند در دنيا با ايشان بكند پس سريع العقاب باشد ، و اين براى آن گفت : تا ايمن نباشند از عقاب او ، آنگه گفت : با آنكه او سريع العقاب است كه زود بگيرد و سخت بگيرد آمرزنده و بخشاينده است ، سخت عقوبت و زود عقاب است كسى را كه كفران نعمت او كند ، آمرزنده و مهربان است كسى را كه بشكر او قيام نمايد .
هامش
رهبة منها و من أمثالها و رجاء ان ينقل عنها الى حال جليلة يغتبط عليها .
و قال السدى : رفع بعضهم فوق بعض ، فى الرزق و قوة الاجسام و حسن الصورة و شرف الانسان و غير ذلك بحسب ما علم من مصالحهم » .
شيخ طبرسى - رحمه اللّه - نيز در مجمع البيان اين كلام شيخ الطايفه را خلاصه كرده و به اين عبارت درج نموده است :« وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ، فى الرزق عن السدى و قيل : فى الصورة و العقل و العلم و العمر و المال و القوة ، و هذا اولى لان الاول يدخل فيه ، و وجه الحكمة فى ذلك مع أنه سبحانه خلقهم ابتداء من غير استحقاق به عمل يوجب التفاضل بينهم ما فيه من الالطاف الداعية الى الواجبات و الصارفة عن المقبحات لان من كان غنيا فى ماله شريفا فى نسبه ربما دعاه ذلك الى طاعة من يملكه رغبة فى امتثاله ، و من كان على ضد ذلك ربما دعاه الى طاعته رهبة من امتثاله و رجاء أن ينقله عن هذه الحال الى حال جليلة يغتبط عليها » .
سيد ابو القاسم نقوى قمى لاهورى در لوامع التنزيل و سواطع التأويل ضمن بحث طويلى در اين موضوع بنقل كلام شيخ طبرسى و ترجمهء او پرداخته و گفته ( جزء 8 ، ص 188 ) :
تبصره - « نزد شيخنا الطبرسى همين وجه تفسير عموم در تفاوت احوال اولى است از وجه خاص كه تفضل و زيادتى رزق باشد وجه الحكمة فى ذلك ( آنگاه عبارت طبرسى را نقل كرده و گفته ) : جواب ديگر : آنكه وجه حكمت در وضع تفاوت در عباد آنكه ( تا آخر كلام او ) » .