بار گناه ديگرى بر نگيرد و هيچكس را بگناه ديگرى عقوبت نكنند و در مثل گفتهاند : كلّ شاة برجلها ستناط ، و اين آيت جواب آنست كه ايشان گفتند :
« اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ »
[ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ ]
پس مرجع و بازگشت شما با خداى شماست شما را خبر دهد به آنچه شما كرده باشيد يعنى جزاى آن بر حسب آنچه كرده باشيد بشما رساند آنگه خداى تعالى منّت نهاد بر اهل زمين و گفت : اوست آن خداى كه شما را بخليفه كرد در زمين يعنى اهل هر عصرى خليفه و قائم مقام اهل آن عصر باشند كه پيش از ايشان بوده باشند و گذشته باشند و آدم را خليفهء جانّ كرد كه پيش از آدم بودند چنان كه گفت :
« إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً »
و گفتهاند كه : خطاب با امّت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است كه ايشان را خليفهء ساير امم كرد و شرع همهء پيغمبران بشرع او منسوخ كرد و پيغمبر ما خليفهء جملهء پيغمبران بود يعنى آخرين انبيا بود و وصىّ او و خليفهء او خاتم - الاوصيا بود و فرزندان او خلفا عن سلف آخر خلفا بودند تا چنان كه بدايت ملك زمين بخلافت كرد ختم هم بخلافت باشد بدايت بخلافت آدم كه ؛
إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
و ختم بخلافت آخرين خلفا صاحب الزّمان است كه
« لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ »
و الامور بخواتيمها ؛ و قوام كار در عواقب و خواتم باشد ، لا جرم صادق عليه السّلام گفت : « 1 » : « المنكر لآخرنا كالمنكر لأوّلنا » آنگه گفت :
[ وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ ]
و بعضى را بر بعضى رفعت داد بدرجات و پايهها در ابتدا بىاستحقاقى از جهت مصالحى « 2 » كه او دانست كه هر كس بچه وجه بصلاح نزديكتر باشد و از فساد دور تر ؛ يكى
هامش
( 1 ) نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) اين است ( ج 2 چاپ اول ص 265 ) : « لا جرم رسول عليه السّلام گفت : المنكر لآخرنا كالمنكر لأولنا ، و گفتند : اين صادق گفت ، و روا بود كه سخن او باشد و اولىتر آنكه مرفوع بود و اگرچه او تصريح رفع نكند برسول عليه السّلام چه ايشان از خود هيچ نگفتند و روا نداشتند گفتن » .
( 2 ) اين وجه حكمت مأخوذ از تفسير شريف تبيان است و نص عبارت شيخ الطائفه - رضوان اللّه عليه - اين است ( ج 1 ؛ ص 685 ) :
« و قوله :وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ، وجه الحكمة فى ذلك مع أنه يخلقهم كذلك ابتداء من غير استحقاق به عمل يوجب التفاضل بينهم ما فيه من الالطاف الداعية الى الواجبات و الصارفة عن القبائح لان من كان غنيا فى ماله شريفا فى نسبه قويا فى جسمه ربما دعاه ذلك الى طاعة من يملكها رغبة فيها ، و الحال فى أضدادها ربما كان دعته الى طاعته