( 145 ) گفت :
« قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا »
بمعنى الاستثناء . و در سورة الاعراف ( 188 ) گفت :
« قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ » .
و ازين معنى در قرآن بسيارست .
و وجه دوّم إلّا بمعنى خبر دادن بود از چيزى
چنان كه در سورة الحجر ( 21 ) گفت :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا »
بمعنى الاخبار . و در سورة يس ( 15 ) گفت :
« وَ ما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ »
و ازين معنى در قرآن بسيارست .
و وجه سيم إلّا بمعنى اگر نه بود
چنان كه در سورة التّوبه ( 39 ) گفت :
« إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً »
يعنى لو لا تنفروا . و هم درين سورة ( 40 ) گفت :
« إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ » .
و وجه چهارم إلّا بمعنى جز بود
چنان كه در سورة الانبيا ( 22 ) گفت :
« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا »
يعنى غير اللّه . و در سورة الصّافات ( 35 ) گفت :
« إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ »
يعنى لا إله غير اللّه .
و همچنين هرچه در قرآن لا إله إلّا اللّه است بمعنى لا إله غير اللّه بود .
و وجه پنجم إلّا بمعنى لكنّ بود
چنان كه در سورة طه ( 2 ) گفت :
« طه ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى »
يعنى و لكنّ تذكرة لمن يخشى . و در سورة يونس ( 98 ) گفت :
« فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ »
يعنى و لكنّ قوم يونس . و بعضى گفتند كه إلا درينجا بمعنى واو بود .