براند ! و آن را كه خواهد با وى فضل كند و به لطف خويش بخواند ! همه در مشيّت ازلى بسته و بىعلت آن حكم بر وى رانده ! نه آن كس كه با او فضل كرده به علت طاعت است ، و نه او كه با او عدل كرده از جهت معصيت است ! كارى است در ازل ساخته ، و حكمى رفته چنان كه خداوند خواسته ! « 1 »
پير طريقت گفت : آه از قسمتى كه پيش از من رفته ! فغان از گفتارى كه خودرائى گفته ! چه سود اگر شاد زيم يا آشفته ؟ ترسان از آنم كه قادر متعال در ازل چه گفته !
يكى را به رسوا كردن عذاب دهد ! و يكى را به توفيق نيكوكارى رحمت كند ! يكى را به كافر شدن عذاب كند و ديگرى را به قبول ايمان رحمت فرستد ! يكى را به پراكندگى دل عذاب دهد . و ديگرى را به گردآورى همتها رحم كند ! يكى را به انداختن در تاريكيهاى تدبير ، عذاب دهد ، و يكى را به نشان دادن جريان تقدير رحمت دهد ! يكى را به دنيا دوستى و فرار دنيا از او ! عذاب دهد ! و ديگرى را به زهد و بىميلى در دنيا و اقبال دنيا به او رحمت دهد ! يكى را به دورى از خود عذاب كند ! و يكى را به اقبال خود بر او رحمت فرستد !
سوره 29 آيه 22
22 -
وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ .
آيه . همه امور در قبضهء قدرت او است ، چه در آسمانها و چه در زمين ، احكام تقدير بر آنها جارى است ، خواه مورد قبول يا انكار كسى واقع شود ، خواه پيش باز روند و خواه از آن روى گردانند ! هيچكس قادر بر ايستادگى در برابر مشيّت و ارادهء او نيست و او را عاجز نتواند كرد !
سوره 29 آيه 23
23 -
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ .
آيه . كافران را اين عقوبت در دنيا تمام است كه از رحمت خداوند نوميد و بىبهره مىباشند ، و خدا به مؤمنان مىگويد : هرچند شما گزاف كار بودهايد و گناه كردهايد ، از رحمت من نوميد مباشيد ! كه فرمود :
لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ .
لطيفه : بدانكه تأثير رحمت خدا در حق بندگان بيش از تأثير غضب است ، چنان كه در قرآن ذكر صفات رحمت بيش از صفات غضب است و ( سبقت رحمتى غضبى ) ، بهترين دليل است ، و روا نباشد كه گوئى اين دو صفت خدائى يكى پيش است يكى پس ! يا يكى بيش است و يكى كم ! زيرا اگر يكى پيش باشد ، ديگرى را حدوث لازم آيد و اگر يكى را بيش گوئى ، ديگرى را نقصان لازم آيد ! پس مراد از اين پيش و پس و بيش و كمى ، تأثير رحمت و غضب است ! بدين معنى كه تأثير رحمت پيشتر و بيشتر از تأثير غضب است ! و تأثير غضب او باعث نوميدى كافران است كه فرمود :
أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي !
و تأثير رحمت سبب اميدوارى مؤمنان است كه فرمود :
أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ .
سوره 29 آيه 41
41 -
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ .
آيه . كافر كه از رحمت حق نوميد است و بت او را در پيش است ، مثل او مانند مثل عنكبوت است كه خانه مىسازد سست و بىحاصل ، نه آن را بنيادى كه بر جاى بدارد ! نه ديوارى كه به آن پناه گيرد ! نه سقفى كه آن را بپوشد ! نه در سرما به كار آيد و نه در گرما ! و آنچنان ضعيف و بىپايه است كه به اندك بادى زير و رو شود ! و خراب گردد ! اين است مثل بتپرستى كه مىپندارد در كارى است يا در پناهى است و گمان مىكند بر هنر و صنعتى است !
هامش
( 1 ) البته در برابر خواست خداوند و ارادهء او چون و چرا راه ندارد ، ليكن در عين حال بايد دانست كه عدل يا فضل او بىجهت و بىسبب نيست و ممكن است آن سببها غير از طاعت و معصيت باشد و بسته به نهاد آدمى است .