و اكثرى شكسته مغز آن را برميآورند و مىخورند و اقسام حلويات از مغز آن ترتيب مىدهند و در اكثر مليبارات خوراك مردم آنجا و حيوانات اوشان بيشتر منحصر بدان است چه خام و چه بطريق شير برنج و غير آن پخته و روغن طعام و چراغ نيز از روغن آن به عمل مىآورند و خشك آن را در اكثر بلاد بعيده مىبرند و پوست سوم آن نازك جوزى رنك و پيوسته بمغز آن و اين را در هنكام استعمال و اكل جدا مىنمايند و مغز آنكه سفيد و شيرين و لذيذ و با دهنيت بسيار است مىخورند و از آب آن سركه نيز مىسازند و چون آب آن را بكذارند كه به جوش آيد خمر و مسكر مىكردد و بهترين مغز آن تازه سفيد لطيف شيرين چرب كم ريشهء آنست و بهترين آب كه ملوحت نداشته باشد
* طبيعت ان
مغز نارجيل تازه در وسط دوم كرم و در اول خشك و طبيعت خشك آن در آخر دوم كرم و در اول دوم خشك و متكرج آن در سوم كرم و در آخر دوم خشك و آب آن در اول كرم و تر و همه اجزاى آن با رطوبت فضليه
* افعال و خواص ان
مقوى حرارت غريزى و مسمن بدن و مولد خلط صالح اعضاء الراس جهت دفع مواد باردهء بلغميه و سوداويه مانند استرخا و فالج و جنون و ماليخوليا و امثال اينها و خوشبوئى دهان اعضاء الغذاء و النفض جهت ضعف جكر و قرحهء باطني و بواسير و توليد مني و تسخين كرده و كمر مبرودين و ادرار بول و تقطير آن و سردى مثانه و درد آن و با شكر مولد خون صالح و مقوى حرارت غريزى المضار جرم آن مسدد و ديرهضم و مولد خلط غليظ و مخشن سينه و مفسد آواز مصلح آن شكر و نبات و در مبرودين و مشائخ احتياج باصلاح ندارد و در محرورين ميوههاى ترش و ليمو و هندوانه و مغز فاسد متكرج آن مورث غثيان و غشي مصلح آن قئ نمودن و ميوههاى ترش ترياقي خوردن و نيز مصلح و معين بر هضم آن مطلقا خوردن برنج خام شسته است بر بالاى آن به مقدار سه چهار مثقال و كويند چون قدرى برنج را در جايى كه نارجيل بسيار باشد بپاشند همه آنها را فاسد مىكرداند مقدار شربت از جرم آن غير معتادين را سه مثقال و از آب آن سه اوقيه بدل آن مغز كردكان و پسته و چلغوزه و شراب آن جهت ماليخوليا و جنون و تقويت باه نافع و سركهء آن در اول كرم و در سوم خشك و در دوم نيز خشك كفتهاند
* افعال و خواص ان
آشاميدن آن مسهل و مخرج اقسام كرم شكم و حب القرع و جهت تقويت هاضمه و مهرا نمودن لحوم چون در حين طبخ در ان اندازند و سنون خاكستر پوست آن جالي دندان و طلاى آن رافع كلف و نمش و جرب و حكه و نيكوكنندهء رنك رخسار و با حنا مقوى موى روغن آن را دو قسم اخذ مىنمايند يك قسم آنكه مغز آن را كوبيده و جوشانيده از ان روغن اخراج مىنمايند جهت تقويت فهم و توليد پيه كرده و رفع درد مثانه و تحليل رياح آن و اخراج ديدان و حب القرع و درد كمر و زانو و بواسير و تحريك باه مفيد شربا و تدهينا و تازهء آن جهت آشاميدن و كهنهء آن جهت تدهين انفع است و با روغن خسته زردآلو جهت بواسير مجرب و قسم دوم آنكه مغز تازهء مقشر آن را كوبيده و يا با آلت آهني خراشيده با آب كرم ممزوج نموده صاف كرده در جاى بسيار سرد آن آب را مىكذارند تا دهنيت آن بالا آيد و منجمد كردد پس اخذ مىنمايند و اين الطف و در امزجهء مبرودين و مرطوبين از روغن كاو و كوسفند بهتر است و خوش طعم و خوش ذايقه مىباشد و روغن پوست دوم صلب خشبي آن جهت جرب و قوبا و قروح خبيثه نافع و مجرب است *
* نارجيل بحرى *
بفتح باء و سكون حا و كسر راء مهملتين و ياء مثناة تحتانيه به فارسى نارجيل دريائى نامند
* ماهيت ان
ثمر درختى است كه در جزيرهء كه بر خط استوا به طول يكصد و بيست درجه واقع است مىشود و در جاى ديكر بهم نمىرسد و درخت آن بسيار شبيه بدرخت نارجيل هندى و ثمر آن طولانى دو عدد بهم پيوسته و آن را نيز سه پوست مىباشد الا آنكه