جهت درد امعا و ادرار بول و عرق و شير و حيض و تليين طبع و قرحهء كرده و مثانه و چون يك توله تخم آن را در آب جوش داده لعاب آن مع تخم بنوشند براى ريزانيدن سنك كرده مجرب و با عسل جهت ورم سپرز و با اندك فلفل و عسل جهت تحريك باه مايوسين مجرب دانستهاند و حقنه بطبيخ آن جهت اخراج فضول و لذع امعا و رحم و بدستور جلوس در طبيخ آن و دود آن مصلح حال رحم الاورام و الجروح و القروح و غيرها ضماد آن جهت ورم صلب و قروح سر و با انجير جهت كلف و با حرف بابلي و عسل جهت شقاق ناخن و بابوره و خاكستر جهت ثآليل و با روغن كنجد جهت زخمها و رفع درد و لذع آنها و ذرور سوختهء آن جهت تجفيف جراحات و تسكين درد و لذع آن و بدستور پر نمودن جوف زخم بخرقهء كتان المضار مظلم بصر مصلح آن كشنيز و مضعف هاضمه مصلح آن سكنجبين و مضر انثيان و مصلح آن عسل مقدار شربت آن سه درم تا چهار درم بدل آن حلبه و روغن تخم آن كرم و تر و حقنهء آن با روغن كل جهت وجع جراحت امعا و طلاى آن جهت وجع فواد و قوبا و جراحت و تسكين درد آن و آشاميدن آن و جوشانيدهء آن جهت رفع قولنج انسان و دواب و بدستور تدهين بدان مضعف باصره و باه مصلح آن سكنجبين است *
* كتم *
بفتح كاف و تا و ميم لغت عربي است بفارسي وسمه و برى آن را در مازندران و تنكابن شالخني نامند بمعني حناى شغال
* ماهيت ان
برك نباتى است برى و بستانى مىباشد بعضى كفتهاند غير برك نيل است و برك آن شبيه ببرك مورد و ساق آن غير مجوف و شاخهاى آن انبوه و ثمر آن به قدر فلفلى و بعد رسيدن سياه مىكردد و در جوف آن تخمى كوچك ريزه و برى و جبلي آن در كنار رودخانههاى ريكزار مىرويد و شاخهاى آن انبوهتر و برك آن عريضتر و درازتر از برك نيل و ساق نيل و مجوف نبات آن شبيه بكتان و تحقيق آنست كه برك نيل است و كفتهاند شرط است كه برك آن را صبح چيده بيك آفتاب خشك نمايند و نرم كرده در شيشه محفوظ نمايند كه هوا بدان نرسد زيرا كه اكر شب نيم خشك بماند و روز ديكر بآفتاب خشك نمايند رنك آن ضائع مىكردد و ملا سديد كازروني در شرح موجز در مسودات شعر نوشته كه وسمه هندى جيد تازه در تخضيب و تطويس بهتر از وسمهء كرماني است و وسمه كرماني تخضيب آن كمتر و ليكن رنك آن ديرتر مىماند و تخضيب آن مائل بسياهي است برنك موى و طاؤسيت بسيار ندارد
* طبيعت ان
در دوم كرم و خشك
* افعال و خواص ان
جالي و قابض و محلل اعضاء الراس خضاب آن با آب و نمك جهت صداع ريحي و بلغمي و بيضه و خوذه و بخور و طلاى آن جهت زكام و تقويت موى اعضاء الغذاء و السم آشاميدن آب برك آن و يا آب طبيخ آن بغايت مقئ و جهت كزيدن سك ديوانه مفيد و بهترين چيزها است از براى خضاب و كفتهاند خضاب بوسمه بهتر از خضاب نيل است بنا بر قول آنكه غير يكديكر المضار مضعف دماغ مصلح آن قرنفل و لادن و روغن آنكه آب آن را با هموزن آن روغن كنجد به آتش ملايم بجوشانند تا روغن بماند جهت درازى موى و منع ريختن آن و بواسير و امراض مقعده و اوجاع بارده تدهينا نافع و تخم آن در رنك و مقدار غلاف شبيه بتخم ترب و مائل بسياهي و اكتحال آن بهترين ادويه است براى منع نزول آب و تحليل آب نازل در چشم و بيخ آن را چون با آب بسيار طبخ دهند و صاف نموده قدرى صمغ عربي داخل نمايند جهت كتابت قائم مقام مداد است و در تخضيب لحيه و غير آن شرط است كه اولا موى محاسن و سر و غير آن را پاك بشويند كه چربي و نموست مطلقا در ان نباشد پس اولا آستر بحناى سائيده نمايند و بعد زمانى بشويند و خشك نمايند و خضاب بوسمه نمايند كه رنك آن نيكو مىكردد *
* كتبته *
بفتح كاف و دو تاء مثناة فوقانيه و در ميان هر دو باء موحدهء ساكنه و در آخر ها
* ماهيت ان
نباتى است طول