* كبيكج *
بفتح كاف و كسر با و سكون ياء مثناة تحتانيه و فتح كاف و جيم معرب از فارسي است و آن را كف الضبع و بيوناني بطراخيون و سالتين اغرپون و باصفهانى موشك و بتركى ماستواء چچكي و بهندى جل بيل و لستوپرى نيز و بفرنكى زتنكل نامند
* ماهيت ان
اصناف بسيار است صنفى برك آن شبيه ببرك كشنيز و از ان عريضتر و مائل بسفيدى و با رطوبت لزجه و كل آن زرد و بنفش نيز و ساق آن باريك به قدر يك ذرع و بيخ آن سفيد تلخ و متشعب مانند شعبهاى خربق و منبت آن قريب آبهاى جارى صنف دوم نيز شبيه بصنف اول و از ان بزركتر و بسيار حريف و كل آن بنفش و اين را سالتين اغريون نامند و صنف سوم نبات آن بسيار كوچك و كل آن زرد طلائي و كريه الرائحه و صنف چهارم نيز شبيه بصنف سوم و كل آن سفيد برنك شير
* طبيعت اصناف ان
كرم و خشك در آخر دوم و در سوم نيز كفتهاند
* افعال و خواص ان
حار حاد مقرح و جالى و مقشر جلد و لذاع و محكك اعضاء الراس سعوط بيخ خشك آن معطس و قويتر از كندس و طلاى آن از خارج جهت ضربان اسنان و سنون آن جهت تفتيت آنها و نطول مطبوخ آن جهت سعفه الاورام و البثور طلاى آن جهت قطع جرب و بثور و ثآليل مسماريه و غدد آويخته و ضماد تازهء برك و شاخ آن با اندك زماني موجب جراحت و درد اعضا و با روغنها جهت جرب انسان و حيوان و قطع برص و بياض ناخن و اقسام ثآليل و داء الثعلب و حمول آن مخرج جنين و مشيمه و رافع احتباس حيض و دو مثقال آن كشنده و چون با مثل آن آرد كندم خمير كنند و بر عضو كذارند نائب مناب داغ است و از داخل استعمال آن جائز نيست بسبب كمال حدت آن و چون كسي آن را بخورد اعراض ازو مانند اعراض اسقيل و بزر انجره خورده است و بدستور مداواى آن
* فصل الكاف مع التاء المثناة الفوقانية
* كتان *
بفتح كاف و تاء مشدد و الف و نون لغت عربى است و بكسر كاف نيز آمده و بهندى السى و تيسى نيز نامند و تخم آن را به عربى بزر كتان بفتح با و سكون زاى معجمه و بكسر باء نيز كفتهاند بهندى السى كابيج و تيسي نيز نامند
* ماهيت ان
نباتى است به قدر ذرعى و ساق و برك آن باريك و كل آن لاجوردى و قبهاى آن قريب بجوزى و پر از تخم و تخم آن كوچك اندك پهن طولانى و از پوست درخت آن مانند پنبه و پوست درخت قنب لباس مىبافند لبس آن بسيار سرد و خنك مىباشد
* طبيعت آن
سرد و خشك و كفتهاند معتدل مائل ببرودت است
* افعال و خواص ان
پوشيدن لباس آن رافع حرارت و باعث تقليل عرق و نشف آن و جهت جرب و حكه و ورم صلب نافع و از ملابس محرورين و فصل كرما است و شپش در ان از پنبه كمتر جمع مىكردد و بهم مىرسد به جهت آنكه به بدن خوب نمىچسپد و غير مغسول آن مجفف خصوصا در زمستان و بخور آن و نبات آن نيز مفتح سدهء دماغ و زكام و مصلح حال رحم و ذرور سوختهء آن مجفف و قاطع خون جراحات و التيام دهندهء آنها و بدستور پر كردن جوف زخمها بخرقهء كتان شريف كفته اكر خواهند كه بدن لاغر كردد در زمستان جامهء كتان نو پوشند و در تابستان جامهء كتان شسته اكر خواهند كه لاغر نشوند بالعكس و كل آن مفرح و مقوى دل و تخم آن مائل بزردى و تيركي و املس و پهن اندك طولاني و بعضى مائل بسرخي و قسمى سياه و نوعى سفيد
* طبيعت مجموع ان
در اول كرم و خشك و با رطوبت فضليه
* افعال و خواص ان
محلل و جالي و ملين طبع اعضاء الراس و العصب و الصدر ضماد آن با آب سرد جهت صداع ورمى و قوباى دماغي و قروح سر و با بزر قطونا جهت تسكين درد مفاصل و عرق النسا و نقرس و قطور لعاب آن در چشم و ماليدن آن بر چشم دافع سرخي آن و لعوق آن با عسل جهت سرفهء بلغمي و سه درم آن جهت تنقيهء سينه و نضج و تحليل ورم جكر و اعضاى باطني و بريان نمودهء آن قابض و جهت نفث الدم و سرفهء رطوبي بغايت مفيد اعضاء الغذاء و النفض مداومت هر روز نيم مثقال آن