* زاج احمر *
قسمي از زاج سفيد مائل بسرخي است و جوف آن سياه و با تجاويف و ثقبها و با زهومت و غليظتر از سائر اقسام و در جميع افعال مانند آنها است و از ان آنچه صيقلي و بنفش است ضعيفتر و شيخ الرئيس در قانون نوشته كه اطباى قبل ما و اطبا در زمان ما تجربه نمودهاند كه آشاميدن يك درم زاج سرخ بلخي موى سفيد را مىريزاند و بجاى آن موى سياه مىروياند و ليكن شخص قوى المزاج مرطوب متحمل آن خواهد شد زيرا كه بسيار قوى است
* زاج اخضر *
يعنى زاج سبز بهندى آن را هيراكسيس نامند
* طبيعت ان
كرم و خشكتر از سائر اقسام و سوختهء آن لطيفتر و احراق آن براى تلطيف آنست
* افعال و خواص آن
محرق و اكال آشاميدن يك درم سوختهء آن جهت رفع سميت فطر و با عسل جهت اخراج كرم معده و حب القرع و با آب مقئ قوى است و چون صاحب بنيهء قوى مرطوب از ان بنوشد موى سفيد آن ريخته بجاى آن موى سياه برويد و مجرب دانستهاند و ليكن چون بسيار خشك و بغايت مضر رئه است ترطيب بسيار بايد نمود و قطور آن در بيني با آب جهت قطع رعاف و تنقيهء دماغ از رطوبات و در كوش جهت درد كوش بارد آن و چون آن را سوخته و با سورنجان ممزوج كرده در زير زبان كذارند جهت ضفدع و اكلهء دهان و قلاع آن و در بيني جهت اكلهء و قروح آن و بدستور طلاى آن بتنهائي جهت اكله دهان و بيني و ضفدع زير زبان و بواسير الانف و نزف الدم جراحات مضر جراحات عصباني و زياده از يك درم آن كشنده است
* زاج اصفر *
يعني زاج زرد كه بهندى كسيس نامند
* ماهيت ان
بهترين اقسام زاجات و افضل آن ذهبي و درخشندهء آنست
* طبيعت ان
در سوم كرم و خشك سوختهء آن لطيفتر بخلاف سائر املاح كه از احراق قويتر مىشوند و مغسول آن را حدت كمتر
* افعال و خواص ان
آشاميدن آن جهت قتل و اخراج اقسام كرم معده و تحليل ورم و صلابت طحال مؤثر و غرغرهء اقسام زاج با سركه جهت زلوى در حلق مانده مجرب و چون دو جزو آن را با يك جز و اقليميا با سركه سائيده در ظرف سفال كرده چهل روز در تابستان در آفتاب و در زمستان در زير سركين اسپ دفن كنند بغايت تند و جالي مىكردد و ازالهء بياض غليظ و ناخنه مىنمايد و در ازالهء كوشت زائد زخمها بيعديل و در رنك كردن موى موثر مقدار شربت آنكه بىخطر باشد تا يك دانك و زياده بر ان خطرناك مصلح آن قئ كردن بشير تازه دوشيده و روغن تازه و كره و شكر و ترطيب بدن بدل آن زنكار است و فولاد جوهردار را بعد از تصقيل و تصفيه بدان جوهر مىدهند
* زاج الاساكفه *
بفارسي زاج كفشكران و بهندى كسيس نامند و كويند زاج سياه است و بيوناني ماليطرنا و مليطرنا كويند
* ماهيت آن
قسمى از زاج ابيض است كثير الارضية و چون آب به آن برسد سياه مىشود
* طبيعت ان
مانند سائر اقسام و قابضتر از سائر
* افعال و خواص ان
قابض و جالي و جهت درد دندان و حركت آن و سياه كردن موى و با آب جهت جوششهاى رطبه و حقنهء آن با خمر جهت عرق النسا و لطوخ آن با آب جهت بثور لبنيه نافع و داخل ادويهء مسودهء موى كرده مىشود
* زاج المقطر *
و قاطر نيز نامند
* ماهيت ان
از جنس زاج اخضر است كه ماهيت لطيف آن در زمين معدن منعقد مىكردد و بهترين اقسام است امتحان آن آنست كه چون بر فولاد بمالند برنك مس كردد
* زاج الجامد *
از جنس زاج اخضر است كه در ظاهر معدن رطوبت زاجيه منجمد شده باشد
* زاج المطبوخ *
نيز از جنس زاج اخضر است كه با خاك مخلوط مىباشد آن را با آب مىجوشانند تا منجمد كردد و بهيأت