* افعال و خواص ان
ذرور سوختهء اقسام آن جهت التيام زخمها نافع و موى بسيار نرم باز كه كژك نامند در قطع خون جراحتها قائم مقام موى نرم خركوش است و چون از بيخ بر طيور آنچه بزرك و سفيد و مجوف باشد جدا كرده بسوزانند و بشويند و خشك كنند و در بينى دمند رعافى را كه به هيچ چيز بند نكردد فائده بخشد و مجرب است و در جميع نزف الدم بيعديل است خصوصا پر طاؤس
* باب يازدهم در بيان ادويه كه حرف اول آنها زاى معجمه است *
* فصل الزاى مع الالف *
* زاج *
بفتح زا و الف و جيم معرب از زاك فارسي است
* ماهيت ان
از معدنيات است و اقسام مىباشد و غير شب است و سفيد و سرخ و زرد و زرد آن منقلب بسبز مىكردد و سفيد آن را قلقديس و شوغار و زرد را قلقطار و سبز را قلقند و قلقنت سورى نامند و بشيرازى زاج سياه
* زاج ابيض *
بفارسي زاج سفيد و بيوناني خلل القيس و بهندى پهتكرى نامند
* ماهيت ان
چيزى سفيد و اندك مائل بزردى و خفيف الوزن و بهترين آن مصرى براق شبيه بزرنيخ بدخشى است كه چون در دست بمالند زود ريزه كردد و پاك باشد از آلايش و كوفته نباشد و آنچه را كه خواهند رنك كنند و خوب رنكين صاف يكسان شود اولا در آب محلول آن تر نموده خشك كرده پس رنك مىنمايند و معدن آن اكثر جاها است از آن جمله پنجاب از صوبهء لاهور در قصبهء بهره مشهور بخوش آب و نمكسار ما بين نهر جهناو و راى كه معدن نمك است شرقي آن معدن زاج است و در حين برآوردن مانند نمك اندك نرم مىباشد و به رسيدن هوا بدان صلب مىكردد
* طبيعت ان
در اول سوم كرم و خشك و مائل باعتدال و الطف همه اقسام است
* افعال و خواص ان
بسيار قابض و جالي و در جميع افعال قريب بزاج زرد است و آشاميدن ثلث درم تا نيم درم آنكه با دو وزن آن نبات سفيد نرم سوده كف كنند و بالاى آن شير كاو تازه دوشيده به قدر نيم آثار هندى كه همان مقدار آب داخل كرده باشند نهار بياشامند و اكر آن مقدار شير و آب را بيكدفعه نتوانند اشاميد بدفعات بياشامند و وقت شام نيز همين مقدار زاج و نبات با شير و آب بياشامند و از ترشي و بادى و كوشت پرهيز نمايند و تا هفت يوم بدستور به عمل آورند جهت رفع قرحهء كرده و مثانه و احليل و تحليل رياح آنها و تفتيت حصاة نافع و اكر براى تفتيت حصاة تا پانزده يا بيست يوم به عمل آورند بهتر است و چون دو جزو آن را با يك جزو اقليميا با سركه سائيده در ظرف سفالى كرده چهل روز تابستان در آفتاب در زير سركين اسپ دفن كنند بغايت تند و جالي مىكردد و ازالهء بياض غليظ و ناخنه مىنمايد و در ازالهء كوشت زائد زخمها بيعديل و اكتحال زاج محرق جهت تنقيهء چرك كوشهاى چشم و با عسل جهت سطبرى پلك آن و نفوخ آن در بيني جهت رعاف و بدستور طلاى آن بر يافوخ با آب كندنا و با قيروطى جهت اكلهء دهان و بعضى با خمر سائيده بدستور مذكور مىسازند و آن نيكوترين دوائى است براى جرب طلاء و طلاى زاج با آب كشنيز جهت حمره و سلعه و جرب و حكه و خشك ريشه بستن زخمها و ذرور آن جهت قروح خبيثه و نزف الدم همه اعضا و ورم بن دندان و عضلات حلق و فرزجه و حمول آن با آب كندنا جهت نزف الدم رحم و فتيلهء آن با عسل جهت قرحهء كوش و رفع چرك آن و جهت بواسير و نواصير مفيد و قطور قليل محلول آن در آب باران جهت تنقيهء بصر و رفع غشاوه رقيق و بياض و امثال اينها نافع است