اصل ان و تلخى بيخ آن از خربق سفيد كمتر و ليكن در قوت تندتر و پرخطر
* طبيعت آن
در آخر سوم كرم و خشك
* افعال و خواص آن
مسهل مرهء سودا و بلغم و صفراى آميخته با بلغم و جذاب از عمق بدن و جهت امراض بارده قويتر از سفيد و در جميع عللى كه سفيد موثر است اين اسرع التاثير اعضاء الراس و الصدر و الغذاء و غيرها جهت شقيقه و اوجاع سر و نزولات مزمنهء نازل در چشم و سينه و تنقيهء سينه و احشا و مثانه و رحم و چون در شيربنيها چند روز بخيسانند و يا با جو مقشر و يا عدس جوشانيده و آب آن را بنوشند چندان مضرت ندارد و بالخاصيت تنقيه به آن كردن باعث تغير مزاج مىشود قريب بمزاج جواني و غير مرطوب المزاج را بغايت مضر و مضر كرده و مصلح آن كثيرا و صعتر و دوقو و فطراساليون و فودنج و مصطكى و دو مثقال آن كشنده بخناق و اسهال مقدار شربت آن از نيم درم تا نيم مثقال بدل آن خربق سفيد و كويند ماذريون و چهار دانك آن غاريقون و يا ماهي زهرج و نيم وزن آن ماذريون و به وزن آن بيخ كبر و يا كبيكج است الفم چون با كرسنه بجوشانند و بدان مضمضه كنند درد دندان را ساكن كرداند و بخور آن نيز همين عمل نمايد اعضاء الغذاء اشاميدن آن با دواهاى ملطف دفع كرم معده نمايد و بعضى در سكنجبين مىخيسانند و يا در شراب شيرين پس طبخ نموده صاف كرده بتنهائي و يا با مرق مرغ مىآشامند اسهال بلغم و صفرا مىنمايد و كفتهاند دافع سودا است از جميع بدن و استفراغ صفراى غليظ زياده از سقمونيا مىنمايد بىاذيت الزينة و الجروح ضماد آن جهت بهق و برص و رفع ثآليل و بردن كوشت زائد فاسد زخمها و ناصور صلب نافع و قطور و فتيله و فرزجهء آن مانند سفيد آنست و پاشيدن طبيخ آن در مواضع مانع حشرات و چون كندم و امثال آن را در طبيخ آن بخيسانند قاتل هر طيور و وحوش است كه بخورد و چون با موم و كندر و زفت و با آب و روغن بياميزند و بر جرب بمالند زائل كرداند و كويند چون نزديك درخت انكور برويد و از ان انكور شراب سازند و بياشامند اسهال نمايد
* خردل *
بفتح خا و سكون را و فتح دال مهملتين و لام بهندى رائى نامند
* ماهيت ان
كياهي است برك آن شبيه ببرك ترب و كوچكتر از ان و خشن و اندك تندبوى و ساق آن مربع و كل آن زرد و تخم آن مدور و سرخ و تند طعم و برى و بستانى مىباشد برى آن را بعربي حرشا و بتركى قجي نامند و برك آن ريزهتر از برك بستانى و تخم آن مدور و سرخ و برك بستاني بزركتر از برى و نوع سفيد آن را حرف ابيض و بفارسي اسپند و سپندان نامند و نوع غير تخم مدور سرخ تند طعم را بتركى ككج كويند و از مطلق آن مراد بزرك سرخ رنك تازهء بستانى است كه چون بكوبند رنك آن زرد و با دهنيت و حدت باشد و مستعمل همين نوع است
* طبيعت ان
در چهارم كرم و خشك
* افعال و خواص ان
جالى و جاذب اخلاط از عمق بدن و محلل رطوبات دماغى و معده و سائر اعضا و هاضم و مفتح سدد و مدر فضلات امراض الراس و المعدة و الكبد و الطحال و غيرها جهت امراض باردهء دماغيه و ريحيه مانند ليثرغس و فالج و استرخا و دردسر بارد و تفتيح سده مصفاة و تسكين نزلات بارده و تزكيهء حواس و ذكاى ذهن و تقويت اشتها و زيادتى آن و تسكين درد جكر بارد و سپرز و ضماد آن بر سر بعد تراشيدن موى آن بآهن جهت ليثرغس و نزلهء بارد و با عسل بر پيشانى جهت صداع و سد نزلات پىدرپى و تسكين وجع جكر و طحال و سعوط آن مورث عطسه و جهت انتباه مصروع و صاحب غشي و اختناق رحم و انكباب آن جهت تفتيح سدهء كوش و اكتحال آن به آب و عسل جهت غشاوه و خشونت پلك چشم و قطور آب مطبوخ آن با عسل در چشم جهت شبكورى و در كوش و دندان جهت تسكين ضربان و درد آن هر دو نافض و چون تخم تازهء آن را بكوبند و عصارهء آن را كرفته خشك نمايند اكتحال آن جهت امراض عين و رفع تخيلات نافع و بدستور چون داخل ادويهء عين نمايند و كذاشتن فتيلهء آن با انجير در كوش جهت