درد آن و دوى طنين و غرغرهء سائيدهء آن با ماء العسل جهت ورم تحت زبان و ثقل و استرخاى آن و درد دندان و خشونت قصبهء رئهء مزمنه و مضغ آن جهت اخراج بلاغم از دهان و لطوخ آن جهت تسكين ضربان و درد دندان دائم بىورم مجرب در ساعت و چون با عسل و يا پيه و يا موم به آتش كداخته بزيت مخلوط نمايند و بر صورت و چشم بمالند رنك رو را صاف كند و كمنة الدم را زائل سازد و آشاميدن آن با عسل جهت ربو و سعال رطوبى و تقويت باه و با پودنه و شراب جهت اختناق رحم و اخراج كرم معده و آشاميدن جريش آن با آب جهت تپ بلغمي و سوداوى دورى حادث از خلط غليظ لزج و ضماد آن با انجير جهت نقرس و عرق النسا و داء الثعلب و جذب مواد به ظاهر جلد و تسكين وجع بارد ريحى و تحليل اورام بلغمى مزمن از هر عضو كه باشد و با سركه جهت جرب متقرح و قوباى مزمن و بدستور با كبريت و سكنجبين و با سكنجبين و كرنب جهت تحليل خنازير عجيب النفع و با ادويهء مناسبه جهت تحليل اورام صلبه و سوداويه و برص و با روغن بر قضيب جهت نعوظ مجرب و همچنين آشاميدن تخم آن نيم درم ناشتا با شراب مقوى باه و منشط و خوردن مخلوط آن با نان و يا شراب جهت اخراج كرم معده و مخلوط كردن آن با مراهم جاذبهء جبريه و جربيه نافع و چون كياه تازهء آن را و يا تخم آن را با طعام بخورند طعام را هضم و معده را كرم كرداند و ورم طحال را تحليل دهد و خوردن مسلوق و برك تازهء آن و يا تخم آن با چغندر و خبازى برى پيش از قئ باعث تقطيع بلغم و مهيا كردانيدن از براى دفع است و بدستور مسلوق آن با چغندر جهت صرع و سدر عارض از بلغم نافع و كامخ معمول از ان خاد حريف و محرق و جالى بلغم به قوت و تسخين معده و كبد نمايد بايد كه هميشه بياشامند و بسيار هم و به تنهائى نيز بلكه با اغذيهء غليظ تناول نمايند و دافع ضرر آن كاسني و بادام و سركه است و صاحب اختيارات كفته كه قوبائى كه به هيچ چيز زائل نكردد چون بعد از حمام خردل را سائيده و قوباوا با پارچهء خشني آن مقدار بمالند كه خون آلوده كردد پس بران بمالند زردآب بسيارى از ان جارى شود و صحت يابد و بخور آن كريزانندهء حشرات و هوام و رازى كفته ريختن آن در سوراخ مار باعث هلاك آنست بدل آن دو وزن آن حب الرشاد و حرمل مضر محرورين و مورث تشنكى مصلح آن كاسني و روغن بادام و سركه است بايد كه در تداوى با نمك هندى و يا بورهء ارمني بياشامند و زياده از سه درهم كوبيده كه مقدار شربت آنست و پنج درهم غير كوبيدهء آن بحسب امراض و امزجهء و ازمنه و امكنه استعمال ننمايند و چون در آب انكور بيندازند منع جوشيدن آن كند و در كيلانات سركهء شيرين از ان ترتيب مىدهند و روغن آنكه كوبيده بدستور روغن بادام استخراج نمايند بغايت ملطف و محلل و آشاميدن آن جهت تفتيح سده اعصاب و رفع نسيان و فالج و اوجاع بارده مزمنه و تپهاى مزمنه و اختناق رحم و قطور آن جهت ثقل سامعه و ورم بارد كوش و طلاى آن جهت درد دندان و اختناق رحم و دردهاى كهنه و تحليل اورام صلبه و سائر اورام بارده نافع مقدار شربت آن تا سه درهم است
* خرقطان *
بفتح خا و سكون راء مهمله و فتح قاف و طاء مهمله و الف و نون بهندى بندا نامند
* ماهيت ان
كياهي است كه بر اكثر درختها مانند بادام و زيتون و سدر و غيرها مىرويد و بر آنها مىپيچد و بر زمين بيخي ندارد و برك آن شبيه ببرك زيتون و مائل باستداره و كل آن سرخ رنك و تخم آن نيز سرخ و بالجمله هيأت برك و كياه آن بحسب اشجار متكونه بر آنها مختلف مىباشد
* طبيعت ان
نيز اكثرى سرد و خشك و با قوت قبض و بعضى كرم و خشك دانستهاند
* افعال و خواص آن
منقي دماغ و مقوى معده و مفتح سدد و محلل و آشاميدن آب مطبوخ آن با انجير جهت سرفه و يك اوقيهء آن جهت