و با سركه جهت سپرز و استسقا و كزيدن هوام و تحليل اورام و قطع رطوبات هائله از قروح لبنيه و تحليل آنها و رفع كلف و نمش و بهق سفيد و بدستور با دو چندان خربق سفيد جهت كلف و نمش و بهق و با عسل جهت زخمهاى غائره و ذرور آن جهت رويانيدن كوشت بر استخوان و التيام زخمهاى غائره و بدبوئي زخمى كه ناصور شده باشد و جلوس در طبيخ آن جهت صلابت رحم و مقعده و امراض بارده و حقنه بدان جهت عرق النسا و بدبوى بواسير و قروح غائرهء باطنه و بردن لحم زائد بواصير و فوزجهء آن با عسل جهت اخراج جنين و حمول آن جهت ديدان و تدهين بروغن آن جهت نشنج امتلائي و كشودن افواه عروق بواسير و رفع اعيا و آشاميدن آن با سركه يا شراب جهت تشنج امتلائي و هتك عضل و رفع سميت فطر و بنج و كشنيز جبلي مجنن و بود و نافض حميات و يك اوقيهء آن مسهل قوى و غرغرهء آن با ماء العسل جهت خشونت قصبهء رئه و قطور آن در كوش با سركه جهت رفع دوى و منع نزلات مزمنه و بتنهائي در بيني جهت رفع بدبوئي منخرين و چون در زيت بجوشانند تا نضج يابد و در كوش بچكانند كرى كهنه را زائل كرداند و حقنه بدان جهت عرق النسا و امراض رحم مفيد بدل دهن آن دهن الفار و صاحب اختيارات كفته كه تخم آن از منومات مجربه است و اكر بيخ آن را قدرى بر دندانى كه درد كند بكذارند آن را بيندازد اما بايد كه بدندان ديكر نرسد كه آن را فاسد كند مقدار شربت ايرسا تا دو مثقال بدل آن در اسهال ماء اصفر ثلث آن ماذريون با بيست مثقال شير شتر و كويند مضر شش است مصلح آن عسل و جوارش و حب و دبيد و دهن و قرص و لعوق آن در قرابادين ذكر يافت
* ايمارانوطالي *
بكسر همزه و سكون يا و فتح ميم و الف و فتح راء مهمله و الف و ضم نون و سكون واو و فتح طاء مهمله و الف و كسر لام و يا لغت يوناني است بمعني عشبهء مكرمه و در مصر زيتونيه نامند جهت مشابهت برك آن با برك زيتون در ضخامت و صاحب تحفه نوشته كه ظاهر ازرين كياه باشد و نه چنين است و در حرف الزا ان شاء اللّه تعالى ماهيت زرين كياه مذكور خواهد شد
* ماهيت آن
نباتى است زياده بذرعى و شاخهاى آن پركره و ساق آن باريك و برك آن از هم متفرق و از برك بلوط باريكتر و كوچكتر و شرفهدار و طعم آن شيرين و بيخ آن باريك و دراز و كل آن زرد و چون بر صحنهء مس اين كياه را طرح كنند ظاهر آن را برنك نقره كرداند به غير غوص در جرم آن
* طبيعت آن
در آخر دوم كرم و خشك و معتدل نيز كفتهاند
* افعال و خواص آن
مجفف و مفتح آشاميدن دو مثقال از بيخ و برك آن با شراب جهت نهش هوام و بدستور ضماد آن و آشاميدن دو مثقال آن با نه قيراط كندر و نه اوقيهء شراب كهنه چهار روز متوالي جهت يرقان و طحال و استسقا و تفتيت حصاة و غرغره بطبيخ آن با شراب جهت قروح و بثور زبان و منع انبساط قروح دهان و تسكين اوجاع آنها و لهاة و ضماد برك آن جهت تسكين اورام حاره و خراجات و قروح و بخور آن مسقط جنين و كفتهاند آشاميدن كره اسفل آن از جهت تپ يومي و كره دوم آن جهت تب نوبهء بلغمي و كره سوم آن جهت تپ غب و چهارم جهت ربع مجرب و تعليق نبات آن را اهل روم و فرنك موجب اكرام و اعزاز دانستهاند مقدار شربت آن از يك مثقال تا دو مثقال مضر ثفل مصلح آن كثيرا است
* ايل *
بكسر همزه و فتح ياى مثناة تحتانيهء مشدده و لام و بضم همزه نيز آمده لغت عربى است آن را ايل جهت آن كويند كه پناهكاه خود را در مغارهاى كوه سازد و بفارسي كوزن و كاو كوهي و بهندى بارهسينكها بفتح باى موحده و الف و فتح را و ها و كسر سين مهمله و سكون ياى مثناة تحتانيه و خفاى نون و فتح كاف فارسي و ها و الف و باره بلغت ايشان دوازده سينكه بمعني