سياه كفتهاند و سائر خواص زرد را دارد و مرباى آنكه زياده از يك سال بر ان نكذشته باشد مقوى معده و دماغ و مفتح سدهء بلغمي و مقوى حواس و جكر است و دانهء آن مدر بول و ذرور محرق آن جهت قطع خون بواسير و نزف الدم اعضا و تقويت دندان و لثه مجرب مضر دماغ مصلح آن عسل است
* اهليلج اصفر *
بهترين اين نيز باليدهء زرد استه كوچك آنست كه كهنه نباشد
* طبيعت آن
در آخر اول سرد و در دوم خشك
* افعال و خواص آن
قريب باهليج كابلي است كه ذكر يافت مقوى دماغ و جهت دوار و سدر نافع آشاميدن و اسهال بدن براى صرع صفراوى و آشاميدن منقوع آن در آب رمانين معصور با شحم نيز جهت آنكه مسهل صفرا است و چون آن را در روغن كاو تازه بريان نمايند پس برآورده از روغن پاك كرده نيمكوفته نيم مثقال از ان و ربع مثقال پوست صلب نارجيل سوخته ممزوج نموده با آب نيمكرم بياشامند سه روز متوالى جهت زحير و اسهال بواسيرى و بواسير مجرب و ذرور آن جهت دمعه و تجفيف رطوبات و حدت بصر نافع خصوصا كه در خمير كرفته بسوزانند و بدستور قطور آب خيسانيدهء آن همين اثر دارد و سنون دانهء آن نيز مانند دانهء اهليج كابلي است مضر ثفل مصلح آن عناب و سپستان چنانچه اولا ذكر يافت مقدار شربت از جرم آن تا پنج درهم و در مطبوخ و منقوع از هفت درهم تا ده درهم
* اهليلج اسود *
كه اهليج هندى نامند و قبل ذكر يافت بهترين آن سياه صلب بىدانه سنكين فاسد نشدهء آنست
* طبيعت آن
در وسط اول سرد و در دوم خشك
* افعال و خواص آن
مقوى حواس و ذهن و حفظ دماغ و مصفى خون از سودا و ارواح از كدورات و نافع از براى ماليخوليا و وسواس سوداوى و چون بكيرند از ان پنج درهم و از حجر ارمني مغسول يكدرهم و از سقمونيا انطاكي مشوى ربع درهمى حب ساخته با ماء الجبن فرو برند جهت ماليخوليا نافع و مضغ نمودن و فرو بردن آب آن جهت لقوه و همچنين نكاهداشتن آن در دهان جانب شق عليل و جهت جلب رطوبت معده و تقويت احشا و درد سپرز و بواسير و جذام و بودادهء آن جهت حبس اسهال و نكاهداشتن آن در دهان باعث سياهى موى و تقويت آن و تقويت لثه بغايت مؤثر كويند مضر جكر مصلح آن عسل مقدار شربت از جرم آن تا دو مثقال و در مطبوخ تا هفت مثقال بدل آن هليلهء كابلي و در قبض نصف وزن آن عفص و خمس آن تخم مورد است .
* اهليلج چينى *
كفتهاند از صنف كابلي است زرد مائل بسبزى و سياهى و كوچك مائل بتدوير كم كوشت و دانه بزرك
* افعال و خواص و منافع آن
بسيار ضعيف العمل و الفعل است به حدى كه با وجود سائر اهليلجات آن را استعمال نبايد نمود و هليله جوى و هليلهء زيرهتر از ان ضعيفتر و طريقهء احراق و تشويه و مربا و اطريفلات و جوارشات و حبوب و دهن كلكلانج و رب و سفوفات و اشربه و عرق و فيروزنوش و قرص و كلكلانجات و ماء الحيوة و ماء الفواكه اهليلجي و مطبوخات و معاجين و مفرحات و معاجين نجاح و نقوعات اهليلج در قرابادين كبير ذكر يافت
* فصل الالف مع الياى المثناة التحتانيه
* ايارانوطاني *
بكسر همزه و فتح يا و راء مهمله و الف و فتح الف و ضم نون و سكون واو و فتح طاء مهمله و الف و كسر نون و يا لغت يوناني است
* ماهيت آن
ماليقى نوشته كه ديسقوريدوس در رابعه كفته كه بعضى مردم آن را ارسطاريون نامند نباتى است شاخهاى آن طولاني به قدر يك ذرع و اندك زياده بر ان و بركهاى آن از هم دور شبيه ببرك بلوط و از ان كوچكتر و باريك و اطراف آن مشرف و طعم آن اندك شيرين و بيخ آن اندك طولاني و باريك
* افعال و خواص آن
غرغره بطبيخ برك آن با شراب جهت دفع قروح خبيثهء بيخ دندان و آشاميدن بيخ كوبيدهء