سرخي و برك آن شبيه ببرك ترهء تيزك و بسيار كوچكتر از ان و كل آن مائل ببنفشي و انبوه و در بو شبيه بشيب و در وسط آن چيزى بباريكي موى رسته راست غير منحني و در بهار سفيد مىكردد و منبت آن خرابها و شورهزارها
* طبيعت آن
بسيار سرد و با اندك تحليل
* افعال و خواص آن
ضماد آن بتنهائي يا باميپختج جهت ورم معده و خصيه و با كندر جهت جراحت عصب و سائر اعضاء نافع و ترههاى ميان كل آن نيز بدستور و چون تازهء آن را بخورند فى الحال خناق آورد و در فعل مانند فطر و مداواى اين نيز مداواى آن است
* ايرسا *
بكسر همزه و سكون يا و راء مهمله و فتح سين مهمله و الف بلغت يوناني بمعني قوسقزح است جهت مشابهت رنك كل آن بدان و برومي ابريمون و بسرياني عقارا سوساني نامند و بفارسي مشهور ببيخ بنفشه است
* ماهيت آن
بيخ سوسن آسمانكوني يعني كبود برى و جبلي است و بعضى كفتهاند كه سوسن بوى دلبوس است كه سوسن زرد باشد و ايرسابيخ سوسن جبلي است و آن خوشبو و پهن و دراز به قدر انكشتى و زياده بران و پر كره و پوست آن كبود و سرخ و رنكارنك و مغز آن مائل بزردى و سرخي و بعضى بسيار سفيد مىباشد از وسط كياه آن ساقي برميآيد و بر سر آن كلي و بركهاى آن سه عدد و بركشته و رنك آن مركب از سفيدى و زردى و بنفشي و بر ان نقطهاى متوازى و اندك خوشبو و بركهاى كياه آن سطبر و بلند و بيخ آن سخت بهترين آن ماقدوني صلب سطبر متلزز الاجزا مائل بسرخي كرهدار خوشبوى آن است كه بسيار بلند نباشد و زبان را اندك بكزد و بوى آن در وقت كوبيدن قوى باشد و به قوت عطسه آورد و بايد كه در اواخر بهار از زمين برآورند و بريسمان كتاني پيچيده و يا قلاده ساخته در سايه خشك نمايند كه عفونتى در ان راه نيابد و سست متخلخل الاجزا و رخو و بلند و باريك نباشد و سفيد آنكه رومي است ضعيف العملتر از ان است و كهنه و كرم خورده و سوراخدار نباشد
* طبيعت آن
در اواخر دوم كرم و در خشكي كمتر از ان و كهنهء آن كرمتر و خشكتر از تازهء آن
* افعال و خواص آن
ملطف و مسخن و مفتح و منضج و جالي و منقي و مسهل ماء اصفر و مرهء سودا و بلغم غليظ و كفتهاند قوت اسهال كهنهء آن زياده است و آشاميدن سه مثقال تا هفت درهم با ماء العسل اسهال كيموس غليظ بلغمي و مرهء صفرا نمايد
* امراض الراس
و غيره ضماد آن با سركه و روغن كل بر سر جهت صداع كهنه و بدستور مطبوخ آن و خواب آورد و ضماد كل آن جهت سكته و تشنج امتلائي و خدر و بدستور آشاميدن آن و نيز آشاميدن بيخ و برك آن از براى خدر و طبيخ بيخ آن جهت اختلاج و خدر و رعشه و رعده و سكته و فالج و استرخا و فزع صبيان در خواب و نسيان و زيادتي قوت حفظ و بدستور خوردن جرم آن و با شراب ريحاني جهت تشنج امتلائي و تعطيس بجرم آن جهت جلب دموع و رطوبات زائده از چشم و سعوط برك آن سه روز متوالي جهت شقيقه و قطور طبيخ بيخ آن با سركه در كوش جهت قطع نزلات بارده و دوى آن و مضمضه به آن جهت درد دندان بارد امتلائي و ضمور لهاة و مضغ جرم آن جهت بدبوى خمر و آشاميدن مطبوخ آن و يا جرم آن با مىپختج جهت درد سينه و شش و ضيق النفس و ربو و سرفه و عسر النفس و ذات الرئه و خناق بلعمي و دفع فضول غليظهء محتبسهء عسرة الدفع و درد جكر و سپرز بارد و استسقا و يرقان و تفتيح افواه بواسير و عرق النسا و اعيا و مغص و جهت امساك مني و كثرت احتلام و جريان مذى بدون جماع و آشاميدن مطبوخ و بدستور جرم آن دو درم با شراب جهت امراض رحم و انشقاق و تفتيح سدهء آن و احتباس طمث و فسخ و هتك عضل و با سركه جهت كزيدن هوام و ادويهء سميه و ورم و سدهء سپرز و لرز و نافض حميات و ضماد پختهء آن جهت درد رحم و صلابت و انضمام فم آن هنكامى كه بند شده باشد بسبب غلظت جرم خود و جهت تليين اورام صلبه و مزمنه و خنازير و بثور لبنيه و قروح و سخه و بدستور تكميد بدان