رياضت قويهء مفرطه : آن است كه بشرهء بدن زياده گرم و سرخ گردد به سبب كثرت توجه روح ، خون به سوى ظاهر و عرق بسيار جارى گردد و چون افراط در گرمى و تحليل نمايد ، ظاهر بدن زرد گردد و منتفخ نمايد . و چون باز افراط در آن نموده شود ، ذبول و لاغرى در بدن ظاهر گردد و بعد از عرق ، كلال و ملال بسيار عارض گردد [ و چنين رياضتى ] واجب الترك است .
رياضت ضعيفهء خفيفه : آن است كه اندك حرارت غير محسوسى در بدن ظاهر گردد و اين در اكثر ، لا يضُرُّ و لا ينفَع است ؛ بلكه در ابدان ممتليه از اخلاط رديئه بسا باشد كه ضرر رساند ؛ به سبب اندك تحريك موادّى ؛ بلكه رياضت معتدله نيز . و لهذا - چنان چه ذكر يافت - در هنگام رياضت بايد بدن نقى و خالص باشد از امتلاء ؛ تا از رياضت متضرّر نگردد .
از جملهء رياضت شاملهء عامّهء جميع بدن و اعضاء : مصارعت يعنى كشتىگيرى است و دويدن و « ركض » يعنى اسبدوانى و پياده روى به آهستگى كه جميع اينها باعث تحريك جميع بدن و اعضايند و اثر آن به جميع بدن مىرسد و ناقهين را نافع است ؛ به سبب تحليل بقاياى امراض ايشان و انهاض و انعاش حرارت .
و همچنين ترجّح يعنى « 1 » - در گهواره نشستن و به رفق و ملايمت حركت دادن - و اين هم ناقهين و صاحبان امراض حجب را منوّم است و محلّل رياح . و ترجّح بر سرير ، صاحبان شطر الغب و حميات مركّبه و استسقا و نقرس را نافع است ؛ به جهت آن كه مهيئ مواد براى انقلاع است . و اينها از جمله حركات لينهء معتدلهاند .
اسب دوانى به كر [ جولان دادن با اسب ] و لعب به گو و چوگان ، از جملهء رياضات قويهء سريعهء بدنيه و نفسانيهاند ؛ به سبب آن كه گاه به [ سبب ] غلبهء بر مُعارض ، به فرح و سرور مىآيد و گاه به سبب مقهورى از او به غضب درمىآيد و خوف مىنمايد و اين هر دو باعث تقويت نفس و حركت روح و تلطيف آن زيادتى ذكا و فهم است .
نيز سوارى كشتى باعث تحريك و ثوران اخلاط و تقويت معده و هاضمه و قلع امراض
هامش
( 1 ) . الف : ( يعنى ) حذف شده .