صفت غَسل آن به افاويه اين است كه بگيرند سَنبُل الطِيب و قَصَبُ الذريره و دارچينى و اسارون و مصطكى و عود بلسان و سليخه و بسباسه و فقاح اذخر و بيخ آن و نيم كوفته به آب طبخ نمايند تا آن كه نصف آن بماند ، پس صاف نموده ، صبر را بسايند و از آن آب بر آن ريزند و حركت دهند و به منخلّ صفيقى در پيالهء چينى و يا لعاب دار صاف نموده آنچه در منخل بماند دور اندازند و بگذارند تا خشك گردد ، پس سائيده استعمال نمايند . و غَسل آن با آب كاسنى و گلاب و غير آن نيز بدين نحو است . و قوّت مغسولِ آن ، نصف قوّت غير مغسول آن است .
عُشَّر : يكى از يتوعات است ؛ يعنى مراد از آن يتوع درخت عُشَّر است كه لَبَن آن نامند . گرم در سوم و خشك در چهارم [ و ] مسهل و مطلق بطن و مضعف امعا . سه درهم لبن آن ، كُشنده است در دو روز به تفتيت « 1 » كبد و ريه و گفتهاند : صنفى از آن را ردائت و سمّيت به حدّى است كه نشستن در سايهء آن كشنده است .
عصارهء ريوند : كه غوتاغنبا « 2 » و به فرنگى كمكوت نامند ؛ يعنى صمغ درخت كوت و به عربى بعضى فرفيران گويند . و آن ، چيزى است شبيه به عصارهء زرد تيره . در دوم ، گرم و خشك . مسهلِ ماءِ اصفر و جهت استسقا و ضيق النَفس بارد رطب و قولنج و مرض امّ الصبيان و مرضى كه در پهلوى اطفال به هم مىرسد و قريب به « چلاپا » است ؛ بلكه اقوى از آن است در جميع افعال .
مقدار شربت از تازه نو ، كبير السِن و اقويا را از پنج رتى تا يك ماشه و تا دوازده رتى نيز به تنهايى سوده با گلقند و يا با شكر سرشته حبوب بسته فرو برند و بدرقهء آن عرق رازيانه نيم گرم كرده بنوشند كه معِين عمل آن است . و اين نيز قىء مىآورد بعضى را و احيانا قلق و اضطراب بسيار مىنمايد و ليكن بى غايله است .
مصلح آن ، هنگام زيادتى عمل و قلق و اضطراب بسيار ماليدن روغن گُل است بر شكم و زير ناف و آشاميدن گلاب نيم گرم نموده مقدار ده دوازده تا بيست مثقال چند
هامش
( 1 ) . ب : تفتت .
( 2 ) . الف : غوتاغبتا . ب : عوناعنبا . در كتاب مخزن الأدويه ، ( غوتاغنبا ) آمده .